Cuba: wie kan, vertrekt

Plein met WiFi.Beeld Sybilla Claus

Hoe vergaat het Cuba nu het eind van het Amerikaanse embargo in zicht is? Er is een enorme toeloop van bedrijven en politici, waar het land niet op berekend is. En het is twijfelachtig of de straatarme bevolking zal profiteren van de verbeterde relaties.

Een kamer in het Havana Libre, het voormalige Hiltonhotel waar Fidel Castro in 1959 een tijd zijn hoofdkwartier had op de 22ste verdieping, kost 135 euro per nacht, waar 50 euro eerder op zijn plaats zou zijn. Een internetsessie kost 10 euro, een kluisje 2 euro per nacht, drinkwater 2,50. Het is een sjofel hotel met overal rijen, en soms maar één lift voor alle mopperende hotelgasten. Toch is het volgeboekt, zoals zoveel hotels in Havana.

Want een jaar geleden deed president Obama wat niemand had verwacht: na 56 jaar vijandige relaties kondigde hij aan het embargo dat Cuba zo isoleert te willen afschaffen. Sindsdien wil de hele wereld naar de zuiderbuur. Zelfs in het laagseizoen zitten alle 'betere' hotels vol en zijn er geen huurauto's beschikbaar.

Bezoekregels
Canadezen gebruikten Cuba altijd al als strandbestemming voor de lange winter. Maar nu wil iedereen Cuba nog zien in de Castrotijd. Onaangetast door de vooruitgang die de rest van de wereld kenmerkt, met die vijftig jaar oude walmende Amerikaanse auto's, amper onderhouden koloniale Spaanse huizen, en schrikbarend lege DDR-achtige winkels.

In januari versimpelde Washington de bezoekregels. Toerisme mag nog niet, maar sindsdien kan een Amerikaan in feite gewoon gaan, als hij als reisreden bijvoorbeeld aankruist: 'educatief' of 'religieus'. Rihanna, Mick Jagger, Paris Hilton, Kevin Spacey, Jack Nicholson zijn al geweest. Ook gewone Amerikanen komen veel vaker, vooral in groepen. Het aantal toeristen - 3 miljoen vorig jaar - steeg tot mei met 14 procent, dat van Amerikanen met 36 procent, tot ruim 50.000. De prognose van het Cubaanse ministerie van toerisme is dat er na afloop van het embargo jaarlijks wel 1 tot 5 miljoen kunnen komen.

Ook politici en ondernemers staan te trappelen om Havana aan te doen. Er was in oktober een Nederlandse groep parlementariërs, ministers Koenders en Timmermans waren er al, Ploumen staat in de wachtrij. De paus kwam langs en veel bedrijven - zoals het Amerikaanse General Electric en General Motors - steken hun voelsprieten uit. De grote Hilton- en Marriott-ketens zijn geweest, maar mogen pas investeren als het Congres het embargo opheft.

Beeld Sybilla Claus

Achter de schermen werkt hotelwebsite Booking.com verwoed om de Cubaanse markt te veroveren, zegt woordvoerster Leslie Cafferty telefonisch vanuit Amerika. De grootste hotelreserveringssite ter wereld is van Nederlandse oorsprong en inmiddels 55 miljard dollar waard. "De Cubaanse markt is klein", geeft Cafferty toe. "Maar de vraag is enorm." AirBnB is in april begonnen, maar mag van Washington alleen voor Amerikaanse gasten bemiddelen. Inmiddels biedt het 3000 kamers aan, grotendeels bij Cubanen die al jaren in hun casas particulares kamers verhuren om rond te komen. Want van het gemiddelde salaris van 20 euro of een pensioen van 8 euro lukt dat niemand.

Hinderpalen
Cuba en de VS onderhandelen over vlucht- en bootverkeer. Een akkoord zit in de pijplijn, maar het lijkt onvoorstelbaar dat Havana de komende jaren de komst van een cruiseschip vlotjes kan afhandelen. Kortom, het bruist achter de schermen, maar de bescheiden voorzieningen zijn overbelast en er zijn talloze hinderpalen die de ontwikkeling belemmeren.

Het belangrijkste is dat vanuit de VS het sein nog niet op groen staat. In oktober kreeg de Franse bank Crédit Agricole 800 miljoen dollar boete opgelegd door Ofac, de Amerikaanse organisatie die toeziet op naleving van het embargo tegen Cuba. "Banken zijn banger dan wie ook om hier zaken te doen", zegt directeur Orlando Hernández Guillén van de kamer van koophandel. "Zelfs onze nieuwe ambassadeur in Washington heeft moeite een rekening te openen." Dat hele embargo is achterhaalde nonsens, vindt hij: "Obama zou via speciale maatregelen veel meer opties voor handel kunnen afdwingen."

Waarmee de directeur onbedoeld het onbegrip tussen de kapitalistische reus en de communistische dwerg aankaart. In diplomatieke kring wordt het hardop gezegd: Washington snapt niet hoe stroperig de Cubaanse Partij werkt omdat het geen infiltranten heeft.

Inertie
Slechts een minderheid van de hervormingsvoorstellen die Raúl Castro in 2008 indiende, haalde het na jaren overleg. Dat restant werd in het zogeheten implementatiecomité opnieuw jarenlang bestreden. Zo vergt de partijstructuur jaren inertie. Op hun beurt snappen partijleiders in Havana niet hoe Congres en lobbymachines Obama belemmeren.

Ook de verlammende bureaucratie verhindert vooruitgang. Dat ondervindt de nieuwe stroom toeristen aan den lijve. Bij een meer met flamingo's in Zuid-Cuba staat Tayoka Hall (44), ambtenaar uit Washington, te wachten. "Cuba is bij ons een beetje taboe. Ik wil het zelf vergelijken met wat je op tv ziet", zegt zij.

Bij Halls uitstapje zijn toevallig vandaag inspecteurs op bezoek die oordelen dat de bootjes richting flamingo's te weinig zwemvesten hebben. Tot dat is opgelost, wordt elke toeristenbus onverbiddelijk weggestuurd. Zelfs door het bos naar het meer wandelen is verboden. Zijn die zwemvesten heel duur of schaars? "Nee", zegt een medewerkster, ze zijn vlakbij gratis af te halen. Waarom heeft haar baas dat dan niet eerder geregeld? Ze haalt haar schouders op.

Afrikaans en Amsterdams
Een ander nadeel van een communistisch model: aan alles is tekort. Er zijn te weinig goede restaurants, hotels, cafés en winkels. Je moet voor een fles water in de hitte soms vier winkels afsjokken. Wie een taxi voor een dag vindt (80 euro, even duur als een staatshuurauto zonder benzine of chauffeur) loopt het risico dat de chauffeur halverwege de reis weg is, of dat zijn auto het buiten de stad begeeft. Kortom, service en voorzieningen zijn Afrikaans, maar de prijzen Amsterdams.

De overheid houdt bewust schaarste in stand door voor allerlei importartikelen maxima te hanteren. Bovendien gaan prijzen in staatswinkels twee-, drie-, viermaal (of vaker, zoals bij auto's) over de kop. Daarom is er een uitgebreide zwarte markt ontstaan.

Er zijn twee valuta, wat aantoont hoe het communistische project heeft gefaald: pesos voor de armen, CUC (convertibele peso, de facto gelijk aan dollar en euro) voor rijkeren en buitenlanders. Er ligt allang een voorstel op de plank om tot één peso over te gaan, maar ja. Elk ministerie wemelt van de Fidelistas (aanhangers van Fidel die verandering verafschuwen), werkt amper samen met andere ministeries en hanteert eigen regels.

Te vaak gebruiken regime en ambtenaren het embargo, El Bloqueo, als excuus. "Bij elke reis controleert de douane langdurig mijn computer", vertelt professor Amerikastudies Carlos Alzugaray. "Compañero, uw begrip, we hebben het embargo", zeggen ze dan. "We moeten ophouden met zeuren en leren begrijpen dat tijd geld is. Cuba moet problemen gaan oplossen, anders verliest het inkomsten."

Vieze gezichten
De meeste Cubanen beseffen dat de echte blokkades van binnenlandse makelij zijn. Hun namen geven zij liever niet, want Cuba blijft een dictatuur. De liefde voor de Castro's heeft zijn langste tijd gehad, vragen daarnaar levert vooral vieze gezichten op. Ze klagen over slechte artsen en tekorten. Bibliotheken staan vol verouderd materiaal, dus wat dat goede Cubaanse onderwijs dan voorstelt? Altijd vrolijk, die Cubanen, is zo'n andere mythe die opgeld doet onder linkse westerlingen. Maar wie kan, verlaat het eiland vanwege het besef dat de weg naar echte verbetering nog lang is.

Beeld Sybilla Claus

Cuba's bescheiden inkomsten komen vooral uit drie bronnen. Ver bovenaan staat een bijzonder product: de export van medisch (en onderwijzend) personeel. Vijftigduizend artsen en verpleegkundigen werken in het buitenland en harken zo vanuit dertig landen de helft van de deviezen binnen.

Op nr. 2 en 3 staan toerisme en overschrijvingen van de één à twee miljoen Cubanen in het buitenland, beide goed voor zo'n 2,5 miljard dollar jaarlijks. In september schrapte Washington de lage limiet voor financiële steun aan Cubanen, dus de overschrijvingen zullen fors stijgen, net als de inkomsten uit toerisme.

Pleinen
Hoe gaat dat Cuba veranderen? Nu vallen vooral ontbreken van bedrijvigheid en creativiteit op. Het leven is traag, ritselen om rond te komen de belangrijkste bezigheid. Toch is er een bescheiden verandering en zet de oogsttijd van Raúl Castro's beginjaar 2008 eindelijk in. De pleinen in de provinciehoofdsteden stromen sinds enkele maanden 's avonds vol met bevoorrechte burgers, die daar per uur 2 euro betalen voor gecontroleerde en trage wifi-hot-spots. De meesten kletsen via een soort Skype met familie in het buitenland, die hen waarschijnlijk van daaruit onderhoudt.

Professor Amerikastudies Alzugaray (72) was ambassadeur in Brussel. Hij ziet elke dag iets nieuws: restaurantjes, adviseurs. Toch: "De verandering moet sneller. Iedereen moet internet hebben, gewoon thuis. We hebben al twintig jaar verspild. We hadden na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie moeten beginnen met privébedrijven. Maar Fidel hield niet zo van marktwerking."

Alzugaray is iemand die van het regime - binnen de perken - kritisch mag zijn en vertelt in het Internationale Perscentrum in Havana: "Onze angst dat de VS hier een onderdanige regering willen, is reëel. Maar wij willen niet terug naar het kapitalisme, we willen sociale rechtvaardigheid en onafhankelijkheid behouden. Dus is de vraag hoe je een werkbaar socialistisch model ontwikkelt."

Liberalisering? Ja. Daarbij is ongelijkheid onvermijdelijk, beseft ook Alzugaray. "Maar als iedereen er beter van wordt, is het gerechtvaardigd. Misschien zijn we te idealistisch geweest..." Nu al is er een groeiende kloof tussen degenen die toegang hebben tot dollars, via familiedonaties of omdat ze in de toeristenbranche werken, en de meerderheid die dat niet heeft.

Beeld Sybilla Claus

The New York Times becijferde dat witte Cubanen 2,5 keer meer kans hebben dan zwarte op familie in de VS die geld stuurt voor levensonderhoud, een bedrijfje of reizen. Ook plattelandsbewoners hebben het nakijken. Voor toeristen geldt echte apartheid. Zij hebben eigen artsen, apotheken, hotels, resorts, bussen, en dineren in de chiquere privé-restaurantjes. Bij het ontbijt drinken zij onbeperkt melk terwijl de meeste Cubaanse kinderen dat ontberen omdat een liter 2,40 euro kost.

Relatie herstellen
Tot 1959 domineerden de VS het eiland en bouwde de Amerikaanse maffia er haar eigen hotels. Hoe wil de Cubaanse regering er na het embargo op toezien dat Amerikaanse investeringen maximaal 30 procent bedragen, zoals een doelstelling is? "Waar heb je dat gelezen?" blaft Hernández in de directiekamer van de kamer van koophandel.

"Wij willen de relatie met de VS herstellen, maar gaan níets aan ons economische en politieke systeem veranderen", herhaalt hij het mantra van de communistische partij, dat elke Cubaan kan oplepelen. Evenmin is het ministerie van toerisme bang dat gigant AirBnB het stadsleven gaat veranderen zoals dat in westerse hoofdsteden gebeurt. Daarop zullen de Comités ter Verdediging van de Revolutie wel toezien, de partijopzichters in elke wijk en flat - één van de controlemechanieken die de Cubanen angst leren.

Beeld Sybilla Claus

Wie bij het nieuwe ondernemerschap ongezien al jaren het voortouw nemen, zijn de Cubaans-Amerikanen. Florida is nog geen uurtje vliegen, en iedereen in de diaspora is bereid in de toekomst van Cuba te investeren, zegt Hugo Cancio. Het kantoor van zijn digitale en papieren glossy OnCuba aan de beroemde zeeboulevard Malecón in Havana is strak ingericht. Cancio is een van de eersten uit de diaspora die toestemming kregen zaken te doen in het vaderland. Wijselijk houdt hij zich verre van politieke uitspraken: "Mijn standpunt is altijd geweest dat ik verandering wil brengen die de gewone Cubanen vooruit helpt."

Van Cuba en Amerika mag het nog niet. Daarom gebruiken families in Miami steevast een familielid onder wiens naam ze onroerend goed kopen, een paladar (restaurant) openen of een taxiservice beginnen. De jacht op de Cubaanse pesos is geopend, en de Cubaans-Amerikanen staan ruimschoots voor.

Bij de wederopbouw is de diaspora hard nodig, weet Cancio. "Zo ging het ook in China en Vietnam." Hij hoeft geen Amerikaanse franchiseketens in Cuba. "Wij willen niet op zondag door het winkelcentrum slenteren. Cubanen roosteren liever een varken. Onze cultuur is heel sterk en die willen we behouden."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden