Cuba wacht

Wat gebeurt er als Fidel Castro er niet meer is? Het is niet iets wat je in Cuba publiekelijk bespreekt; het lijkt maar al te snel op kritiek op zijn systeem. Maar achter gesloten deuren, durven veel Cubanen er wel over te speculeren. Zij wachten op het breekpunt, dat zij zien als het begin van grotere vrijheid. Volgens Fidel zelf kan de revolutie ,,nog wel tien, twintig, nee wel vijftig jaar doorgaan''.

'Godzijdank hebben we Fidel!'' De negerin Orestina met haar drie lange schuine tanden slaat de handen op de borst als teken van intense tevredenheid. Haar versleten roze-wit-gele bloemenjurk is met grote naaldsteken versteld, een grauwe bh die kennelijk dateert van vóór de revolutie hangt er scheef uit, maar haar hoor je niet klagen. ,,Vroeger wemelde het van de bedelaars, en we moesten de toiletten delen. Nu heeft iedereen een eigen huis!'', gebaart ze naar het duister achter zich.

Ze staat in een deuropening in de Jovellarstraat in het centrum van Havana. Het is het einde van een warme middag en tientallen mensen hangen op straat en op balkons. Echtparen kijken loom naar alles wat passeert, kinderen spelen springend en gillend honkbal met een stok als knuppel, en er krabbelt zelfs een meisje op rollerskates rond - van familie in het buitenland ongetwijfeld - tot ze bijna over de stoeprand klapt.

,,Ja, de mensen worden oud in Cuba'', zegt de 70-jarige Orestina. Haar kroeshaar is wit geworden, maar ze staat stevig op haar benen en geniet nog van tijd tot tijd van een sigaar, blijkt uit het halfopgerookte exemplaar in haar hand. Zij vindt het geklaag van jongelui over huizentekorten en wat al niet meer maar onzin. ,,Ze denken dat alles vanzelf komt. Ik heb een pensioen van zeven gulden per maand, maar ik heb altijd goed voor mijn familie gezorgd en dus zorgen de kleinkinderen er nu voor dat ik een goed leven heb.''

Voor Orestina hoeft er niets te veranderen, en ze kan gerust zijn. Van alle leiders in de wereld is haar generatiegenoot Fidel Castro (74) veruit het langst aan de macht, en hij heeft nog geen enkel teken gegeven ermee te willen stoppen. Vorige maand hield hij weer eens een van zijn beruchte speeches, van zeven uur dit keer, in aanwezigheid van honderden leden van de interparlementaire unie. Steeds verder zakten ze onderuit en handen ondersteunden vermoeide hoofden, terwijl Fidel verbeten en met geheven vinger Cuba en de wereld doornam. En al klaagden de tolken achteraf dat het niet allemaal even duidelijk was, de comandante stónd er weer.

Fidel mag bij zulke gelegenheden graag wijzen op de successen van zijn 'socialistische revolutie', zoals gratis gezondheidszorg en onderwijs. Fidel ís de revolutie. Hij is oppermachtig en boven alles en iedereen verheven; ook boven zijn gedoodverfde opvolger en broer Raúl, weten de Cubanen, die elkaar er grappen over vertellen. Komt Raúl de kamer van Fidel binnen, ploft neer op een bank en verzucht met het zweet op het voorhoofd: ,,Mijn God wat is het warm!'' Waarop Fidel bromt: ,,We zijn alleen hoor, je kunt me nu wel bij mijn naam noemen''.

Dit soort grappen tonen een soort berusting dat de Cubanen verandering voorlopig wel kunnen vergeten. Onterecht, vindt Osvaldo Pay Sardiñas, leider van de Christelijke Beweging voor Bevrijding en een van de bekendste dissidenten van het land. Hij is in een schommelstoel neergestreken in een huis in een buitenwijk van Havana. ,,Veel mensen zeggen dat het wachten is op de dood van Fidel, maar dat kan zo nog twintig jaar duren. Onze boodschap is dat met doorzettingsvermogen verandering ook nu mogelijk is'', zegt hij.

Pay is de motor achter het zogeheten Proyecto Varela, een poging om een referendum af te dwingen waarin de Cubanen kunnen kiezen voor grotere vrijheid van meningsuiting, een meerpartijensysteem, toelaten van privé-ondernemerschap en amnestie voor politieke gevangenen. Dat zijn in Cuba zeer ambitieuze doelstellingen. De communistische partij is de enig toegestane, de economie is in handen van de staat, de media zijn er voor de indoctrinatie, terwijl internet voor gewone Cubanen niet toegankelijk is. En dissidenten, gevangen of niet, staan algemeen te boek als marionetten en spionnen van de imperialistische VS.

Een actie van de autoriteiten tegen het Varela-project lijkt eigenlijk onvermijdelijk. In januari kreeg Pay een voorproefje. Veiligheidsagenten reden hem met zijn fiets klem en namen documenten in beslag. Pay kent zo langzaamaan de intimidatietactieken. Hij loopt altijd de kans om weer eens te worden vastgezet.

Toch hebben meer dan honderd dissidente organisaties zich aangesloten bij het Varela-project, vernoemd naar een negentiende eeuwse Cubaanse filosoof. Volgens artikel 88G van de Cubaanse Grondwet zijn voor het aanvragen van een referendum tienduizend handtekeningen nodig, een aantal dat Pay nog dit jaar denkt binnen te halen, al is het niet makkelijk. ,,In Cuba heerst de cultuur van de angst. Dat weet iedereen, ook in Cuba. Het systeem is erop ingesteld om mensen ervan te weerhouden zich uit te spreken. In het Proyecto Varela is cruciaal dat een persoon dat tóch doet. In die zin is het een bevrijdend plan. En we redden het, die tienduizend handtekeningen, tenzij we met geweld worden gestopt.'' Iets wat een aantal jaar geleden overigens al eens is gebeurd.

Een telefoontje onderbreekt het gesprek. Bij een poging steun voor het project te werven bij een (in Cuba altijd op regeringsgezindheid geslecteerde) parlementariër, is de veiligheidsdienst erbij gehaald en het plan over de vloer gesmeten. ,,Ja, het wordt zwaar. Wij leven hier niet in het Polen of Hongarije van 1989, Cuba is als de Sovjet-Unie op het hoogtepunt van de koude oorlog'', reageert Pay . ,,We graven een tunnel in een rots. Met onze handen! Maar we zullen het licht vinden!'', grijnst hij zelf over zijn wat als cliché uitgevallen metafoor.

,,Er zijn nog genoeg mensen die een rotsvast vertrouwen hebben in Fidel'', zegt leraar Hugo Araña, terwijl hij tussen wat huizen door uitkijkt over de baai van de stad Matanzas, honderd kilometer ten oosten van Havana. Zijn huwelijk is eraan kapotgegaan, vertelt hij. Zijn ex-vrouw is altijd trouw lid van de communistische partij geweest en werkt nu als arts in Belize.

Ze hadden er altijd ruzie over. Wat hij onacceptabel vond - de onderdrukking, de ongelijkheid, het gebrek aan vrijheid - waren voor haar de tijdelijke tekortkomingen van een ideaal systeem. Araña laat zijn 'onafhankelijke bibliotheek' zien, een laag kastje van hooguit anderhalve meter breed, uitpuilend van de boeken en tijdschriften. Hij is er trots op, want goede boeken zijn schaars in Cuba. ,,Mijn bibliotheek heeft 180 leden'', zegt hij en wijst zijn 'speciale collecties' aan, elk goed voor een stapeltje in de kast. ,,Milieu, kinderboeken, literatuur, Engelse boeken. Drie jaar geleden ben ik ermee begonnen, maar anderhalf jaar geleden hebben ze alles meegenomen, zelfs een boek van José Martí (de onafhankelijkheidsheld van Cuba, red.). Maar nu ben ik alweer zover, en als ze het nog een keer weghalen begin ik opnieuw. Ik heb de langste adem'', zegt hij.

Araña houdt ook literaire discussie-avonden, werkt als onafhankelijk journalist, en verdient wat geld met privélessen Engels. In anderhalf jaar heeft hij 31 leerlingen gehad. ,,Twaalf ervan, vier meisjes en acht jongens, zijn inmiddels per boot vertrokken naar de overkant, de Verenigde Staten. Het maakt me telkens weer droevig. De laatsten zijn vorige week weggegaan, ze vroegen of ik mee wilde, maar ik wil hier blijven. Dit is mijn land'', zegt hij.

Zijn eigenlijke baan, leraar aan de pedagogische academie, raakte Araña anderhalf jaar geleden kwijt nadat hij kritische artikelen begon te schrijven. Iedere Cubaan weet dat hij er binnen de kortste keren 'bij' is, als hij zich niet aan de regels houdt. Het contact met een dissident alleen al maakt mensen zenuwachtig, voor je het weet geld je zelf als 'besmet' en raak je ook je baan kwijt.

Er heerst een dubbele moraal. Op straat is iedereen aanhanger van het systeem maar privé is de verontwaardiging groot en gaat het er de meesten om economisch te overleven, zeggen in de loop van het bezoek verschillende Cubanen. ,,Mijn buurmeisje krijgt op haar werk sinds enige maanden een bonus van 25 gulden betaald bovenop haar salaris van vijftig gulden. Sindsdien werkt ze extra hard, extra lang, én is ze niet meer weg te slaan van de politieke bijeenkomsten. Allemaal voor 25 gulden!'', vertelt een van hen. ,,Oooh, ik ben de bijeenkomst van het buurtcomité (het Comité voor de Verdediging van de Revolutie, red.) vergeten!'', schrikt een vriend plotseling op en stormt zijn huis uit, de gasten achterlatend. Na een uurtje is hij terug. ,,Tegen negenen wordt het altijd onrustig, want dan begint de soap en wil iedereen naar huis'', legt hij uit. Maar als je je gezicht niet hebt laten zien, dan vraag je om problemen. Een studente vertelt dat het lidmaatschap van de communistische jeugdbeweging op de universiteit verplicht is. ,,Maar veel mensen proberen het uit te stellen tot het jaar waarin ze afstuderen. Dan hoeven ze niet naar al die politieke activiteiten, maar krijgen ze na hun studie ook niet de slechtste banen toegewezen.''

Het is opvallend hoe weinig bekend is over het controle-apparaat, behalve dan dat het overal is. Dissidenten hebben vaak hun 'eigen' ambtenaar die ze in de gaten houdt en ze waarschuwt te stoppen met hun 'contrarevolutionaire activiteiten', maar zo'n ambtenaar geeft vaak een valse naam op.

,,Ulysses, Ivan'', herinnert Manuel Cuesta Morúa zich enkele voorbeelden. Hij is leider van de Corriente Socialista Democr tica Cubana, een groepering die streeft naar vreedzame verandering. ,,De macht is een mistig blok'', beaamt hij. Maar ook hij is ervan overtuigd dat Fidel Castro alles bepaalt: ,,Het is moeilijk te zeggen wanneer aan dit systeem een einde komt, omdat het afhankelijk is van wat één man bedenkt''.

Toch ziet hij wel enige verbetering, zegt hij met een verbazend optimisme voor iemand die jarenlang is lastiggevallen door de politie. ,,Vroeger kreeg ik ze vaak aan de deur, tegenwoordig blijft het langer stil. Ik zie dat als een vorm van 'Wie zwijgt stemt toe'.'' Hij steunt het Varela-project niet, omdat hij dat te radicaal vindt en meer ziet in graduele veranderingen en overleg. Al blijft dat moeilijk. ,,Toen ik mijn buurtcomité voorstelde om als wijk iets te doen aan de slechte bestrating, ketste dat meteen af. De politieke reacties blijven tamelijk onvoorspelbaar.''

En als Fidel er niet meer is? Wordt Cuba dan een soort grabbelton waaruit iedereen haalt wat er te halen valt? Volgens Cuesta Morúa wordt achter de schermen al druk gewerkt aan politiek-economische coalities. Voor chaos is hij niet bang: ,,Dat is een gemeenschappelijke vijand. De meeste mensen zijn bovendien slecht geïnformeerd en apathisch, dus nieuwe machthebbers kunnen de dreiging van de Verenigde Staten altijd gebruiken om speciale maatregelen af te kondigen.''

Oswaldo Pay Sardinas van het Varela-project is ervan overtuigd dat de groep rond Fidel alles zal proberen om de situatie te handhaven: ,,De regering geeft het volk geen enkel perspectief behalve dat ze aan de macht wil blijven. De leiders hebben auto's, geld en mogen reizen. Ze leggen bovendien al banden met bedrijven, de culturele en de (nu nog illegale, red.) politieke wereld. Ze zijn hun privileges aan het organiseren tegenover de gemarginaliseerden.'' Mensen die erop mikken dat na Fidel alles anders en beter wordt, zullen met lege handen komen te staan, gelooft hij.

Al blijven de grappen erover de moeite waard. Komt een man bij een krantenverkoper, bekijkt aandachtig de voorpagina van de Granma (de bekendste, door de staat gecontroleerde krant), schudt het hoofd en loopt door. De volgende dag hetzelfde en de weken daarna ook. Tot de krantenverkoper vraagt: ,,Wat zoek je nou eigenlijk?'' Zegt de man: ,,De overlijdensadvertenties''. ,,De overlijdensadvertenties?! Maar die staan toch niet op de voorpagina?!'' Antwoordt de man: ,,Maar die die ík zoek, díe staat op de voorpagina''.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden