Cuba: oase van seksuele vrijheid

De documentaire 'Transit Havana' verbeeldt hoe de revolutie op Cuba een positieve kijk op seks mogelijk maakte.

Waar is Mariela?", vraagt een transseksuele deelnemer aan een mars voor gelijkheid op Cuba. Dan komt de dochter van president Raúl Castro zwaaiend aanrijden in een mooi busje. De groep scandeert: "Mariela, Mariela, Mariela." Iemand met een megafoon houdt de sfeer erin: "Viva Fidel! Viva Raúl! Zonder socialistische revolutie geen seksuele revolutie."

De documentaire 'Transit Havana' van Daniel Abma volgt drie transseksuelen van diverse leeftijden die wachten op een operatie. In de film komt een vreemde Cubaanse spagaat naar voren: het is een starre dictatuur, maar wel de enige met grote seksuele vrijheid. Als geen ander heeft boegbeeld Mariela Castro Espín daarin een voortrekkersrol gespeeld. Dat is knap, want als kind van een dictator kun je ook gewoon vaders geld opmaken zoals de dochters van de Russische president Poetin doen.

Mariela - Cubanen gebruiken informeel voornamen - strijdt al jaren voor seksuele gelijkheid en tegen aids en discriminatie. Ze heeft het niet van een vreemde. Haar moeder was Vilma Espín, feministe van het eerste uur die in de jaren negentig al voor homogelijkheid was, en reuze geliefd bij veel Cubanen. Vilma was ook voorzitter van de Cubaanse Vrouwenfederatie.

Mariela (53) is parlementariër en zegt graag dat ze het werk van haar moeder voortzet. Ze is directeur van Cenesex, het Cubaanse instituut voor seksuele opvoeding, en zit bijvoorbeeld achter het wetsvoorstel om transgenders gratis te laten opereren. Sinds 2007 komen daarvoor elk jaar een Nederlandse en Vlaamse genderchirurg overgevlogen. "Tot nu toe zijn er 27 geopereerd, er staan nog 19 mensen op de wachtlijst", zegt Mariela in de film, die deels in 2014 is opgenomen.

De heterodochter van de president ligt ook internationaal goed. Dankzij steun uit het buitenland huist Cenesex in een prachtig gerenoveerde villa in Havana. Toen ik in oktober in Havana was, wilde ik die beroemde Mariela wel eens spreken. Helaas heette het toen 'dat zij het hele jaar geen interviews meer geeft'. Is er vanwege de filmdistributie nu soms een gesprekje per Skype mogelijk? Weer helaas, want 'telefonische interviews doet Cenesex nooit'.

Voortdurend balanceren

Het is duidelijk: Mariela moet, net als elke Cubaan, balanceren tussen wat niet en wel mag. In socialistische dictaturen mag niemand onder de echte leider té groot worden. Solo-interviews zijn in Havana niet aan de orde, doorgaans is er onderlinge controle in de vorm van aanschuivende ondergeschikten en vertalers.

De regisseur legt vast hoe Mariela haar praatjes lardeert met haar emancipatieboodschap én het gewenste partijjargon. "LGBTI-rechten zijn deel van de mensenrechten die de Cubaanse revolutie verdedigt. We strijden voor verandering in onze cultuur", zegt zij tegen de demonstranten. Ondertussen houdt zij, in onze ogen eigenaardig, een plakkaat omhoog met een anti-Amerikaanse boodschap over een totaal andere kwestie: 'Bevrijd de Cubaanse Vijf' (die destijds vastzaten in de VS, red.). Het is duidelijk een actie voor de buitenlandse camera van regisseur Daniel Abma; ook alles wat kritisch lijkt, gebeurt binnen door de partij afgeperkte grenzen.

Ook op het kantoor van Cenesex krijg ik bij mijn bezoek te maken met de partijrichtlijnen, die nooit hardop worden gezegd. Er treden in oktober maar liefst drie stafleden aan om Trouw gezamenlijk te woord te staan. Het is daardoor een warrig gesprek, waarin wel duidelijk wordt dat de revolutie de seksualiteit op het eiland positief heeft beïnvloed. "Wij zijn een heel sensueel volk", zegt vicedirecteur Ramón Rivero Pino van Cenesex, zelf homo .

In 1993 was er al die verrassend vrolijke Cubaanse homofilm 'Fresa y Chocolate'. Van jongs af aan leren kinderen dansen, zwoeler dan hier, en horen zij expliciet seksuele teksten in liedjes. Pooier zijn is verboden, prostitutie en hoerenlopen mag wel. Trouwen kan voor een meisje vanaf haar veertiende, voor een jongen vanaf zijn zestiende, mits de ouders instemmen. Maar het huwelijk zit in Cuba bepaald niet in de lift, het geeft eerder aan dat seksualiteit van jongeren meer een gegeven is dan hier.

Als Cubaanse vrouwen bij meerdere partners plezier halen, worden ze daar ook niet zo hard op afgerekend als in het 'vrije Westen', waar de dubbele moraal nog steeds opgeld doet. Cuba heeft zonder religieuze schuldgevoelens kunnen werken aan een vrijere seksualiteit.

Ook lijken volwassenen er meer werk van te maken dan West-Europeanen. "Ik dacht dat het een mythe was dat Cubaanse mannen zo goed zijn in bed. Maar toen ik een jaar in Groot-Brittannië woonde, was ik geschokt hoe fantasieloos jullie mannen zijn", zegt een aantrekkelijke 30-jarige vrouw in Havana.

"Cubanen zijn heel vrij over seksualiteit en emancipatie. Dat is onze verworvenheid. Vrouwen voelen zich veilig genoeg om te dragen wat zij willen, hun sensualiteit uit te drukken, de vormen van hun lichaam en borsten te tonen", zegt vicedirecteur Ramón. Overal in Cuba staan meisjes en vrouwen in hun eentje langs de weg te liften.

In andere latinolanden is de invloed van de kerk zo groot dat abortus niet is toegestaan en soms scheiding is verboden. "Abortus is hier al sinds 1965 een vrouwenrecht", vervolgt Ramón trots.

In de regio springt Cuba er eveneens goed uit qua emancipatie en veiligheid. In Midden-Amerika worden zoveel vrouwen ongestraft vermoord dat er zelfs een woord voor is bedacht: femicide. Vanuit Jamaica, Trinidad en Tobago en Haïti moeten lesbische vrouwen vluchten voor hun leven. Ondanks al dat goede nieuws uit Cuba is nog een lange weg te gaan naar echte gelijkheid, denk je soms bij het zien van de documentaire. Zoals in de scène waar omstanders van een roze demonstratie zwijgend en verbaasd toekijken. Gelukkig dat dan de dochter van de president achter je staat.

Een paradijs voor transgenders?

'Transit Havana' is een film waarin regisseur Daniel Abma onderzoekt of Cuba een paradijs voor transgenders aan het worden is. Hij volgt Odette, Malú en Juani die hopen geselecteerd te worden voor het jaarlijkse bezoek van twee genderchirurgen uit Nederland en België. Als Odette eindelijk aan de beurt is, haakt ze toch af. Er had best wat gekort mogen worden in de 1,5 uur die de documentaire nu duurt.

Daniel Abma is een jonge Drent die vanuit Duitsland werkt. Het scenario is geschreven door Alex Bakker - een andere Drent - die zelf ooit een meisje was.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden