CSI Rembrandt: de zaak Saul en David

Is het een echte Rembrandt of toch niet? Na jarenlang onderzoek door een forensisch team volgt morgen de ontknoping in 'De zaak Saul en David'.

Ze gaat nog net niet fluisteren, maar haar stem krijgt iets samenzweerderigs. Emilie Gordenker, de directeur van het Mauritshuis in Den Haag, gaat de uitkomst onthullen. Is 'Saul en David' een echte Rembrandt? Of toch niet? Haar vinger gaat naar haar lippen. Ze vertelt het, maar het mag nog niet bekend worden. Er zijn harde afspraken gemaakt over het moment van de ontknoping.

Gordenker voert de spanning tot het laatst toe op. Net als in de tv-serie 'Crime Scene Investigation'. Daar heeft het onderzoek naar het schilderij 'Saul en David' veel van weg. Jarenlang boog een forensisch team zich over dit werk, dat toegeschreven wordt aan Rembrandt en/of zijn atelier. Maar er zijn allang twijfels of het wel een echte Rembrandt is. De uitkomsten worden morgen gepresenteerd en toegelicht met een tentoonstelling, die het karakter heeft van een reconstructie.

undefined

Driedimensionale microscoop

De modernste onderzoekstechnieken werden toegepast. Er werd een speciale scanner gebruikt die olieverf kan determineren. Er kwamen een driedimensionale hoge resolutie-microscoop en röntgenapparatuur aan te pas. Een team werd ervoor opgetuigd: restauratoren, specialisten onder wie Rembrandt-kenners Ernst van de Wetering en Melanie Gifford van de National Gallery of Art in Washington, en onderzoekers van de universiteiten van Delft en Antwerpen en de Radboud Universiteit in Nijmegen. Allemaal om de feiten te ontrafelen in wat 'De zaak Saul en David' is gaan heten.

Eén schilderij, daar gaat het over. Gordenker geeft toe: dit is niet gebruikelijk in de museumwereld. Zeg maar, ronduit 'avontuurlijk' om één schilderij zo uitgebreid te belichten op een tentoonstelling met al het materiaal en de onderzoeksresultaten van een forensisch team.

In 1830 dook het doek voor het eerst op, op een veiling in Parijs. In 1869 werd het weer gesignaleerd, met andere afmetingen. Dat is het formaat zoals we het schilderij nu kennen. Je ziet goed dat het doek uit elkaar is geweest, weer bij elkaar gevoegd en dat er rechtsboven een groot stuk is aangezet. Dat was destijds al voer voor discussies. Was dit schilderij, dat oorspronkelijk werd gezien als een van de topstukken van Rembrandt, wel van de meester?

Voor Abraham Bredius, de toenmalige directeur van het Mauritshuis, stond in 1898 vast dat hij een originele Rembrandt had gekocht. Het hing dat jaar op een Rembrandt-tentoonstelling in Amsterdam. Bredius betaalde er 200.000 Franse frank voor uit eigen zak, en gaf het in bruikleen aan zijn museum. Hij gooide er een perscampagne tegenaan, waarin hij vertelde dat hij zijn koets met vierspan had moeten verkopen om deze topaankoop te financieren. Rijke Amerikanen boden tevergeefs veel geld om het nieuwe icoon van het Mauritshuis te kopen. Toen Bredius in 1946 stierf, liet hij het schilderij na aan het museum.

In 1969 laaide de discussie over de herkomst weer op, nadat kunsthistoricus Horst Gerson een vernietigend oordeel had geveld. Dit kon geen Rembrandt zijn, schreef hij in een boek, al kwam het misschien wel uit zijn atelier. Gerson vreesde dat het enthousiasme voor dit werk meer te maken had met een voorkeur voor bijbelse schilderkunst, dan met de 'intrinsieke kwaliteit van het werk zelf'.

undefined

Gordijn als zakdoek?

Het schilderij zag er ook niet florissant uit, zegt Gordenker. Er zaten slijtplekken op de verflaag. Saul en David waren nog wel goed bewaard gebleven, maar het stuk dat er rechtsboven aan gezet was, was gaan opbollen. Ook was het gordijn, waarmee koning Saul zijn betraande ogen afveegt, gedeeltelijk overgeschilderd. Gerson had ook twijfels over het tafereel. In de schilderijen van Rembrandt spelen emoties een belangrijke rol. Maar een gordijn als zakdoek komt in geen van zijn werken voor.

Het onderwerp voor dit schilderij komt uit bijbelboek I Samuël 18: 9-11. Koning Saul, die neerslachtig was, vond troost in het harpspel van David. Toen David succesvol werd in de strijd tegen de Filistijnen, werd Saul jaloers en gooide een speer naar zijn rivaal en latere opvolger David. Gordenker: "Meestal kozen kunstenaars voor dat moment: de woedende Saul met speer. Rembrandt heeft dat ook gedaan in het schilderij 'David bespeelt de harp voor Saul' uit 1629. Maar Rembrandt staat er ook om bekend dat hij altijd zocht naar een afwijkend moment, zoals dit schilderij verbeeldt."

De kritiek van Gerson werd zo zwaar opgenomen, dat het Mauritshuis er in de jaren zeventig onderzoek naar heeft gedaan. De uitkomst: het schilderij was in twee fases geschilderd, rond 1655 en na 1660. Maar dat lokte nieuwe discussies uit, die sindsdien op en neer zijn gegaan. Ook in het Mauritshuis rezen nieuwe vragen. De bollende tulband op het hoofd van Saul is op en top Rembrandt. Zo ook het rood in zijn mantel, dat vergelijkbaar is met het intense rood in Rembrandt's 'Joodse bruidje'. Maar andere dingen waren vreemd, zoals die slordige vegen linksonder op de mantel van Saul. Ook raadselachtig zijn de kloddertjes verf op zijn gezicht en hand. Het gordijn, zwaar overgeschilderd, riep ook vragen op. Hoe zat het nu met dat stuk doek dat er later rechtsboven aan gezet was? Ook het tekstbordje 'Rembrandt en/of atelier van Rembrandt' ging irriteren. Gordenker: "Zoiets wil je liever niet in je museum, zeker niet als het om een topstuk gaat".

undefined

Onderzoeksvragen

In 2007 besloot de toenmalige restaurator Petria Noble tot een nieuw onderzoek. Toen ze vertrok naar het Rijksmuseum, nam Carol Pottasch het over. Het voert te ver om hier alle details van het onderzoek en de restauratie te bespreken, maar grofweg is gekeken naar de volgende kwesties:

1. het materiaalgebruik: komt de verf uit het atelier van Rembrandt?

2. het formaat: hoe groot was het doek oorspronkelijk en welke stukken zijn er afgesneden of later aangezet?

3. het gordijn: daar is flink overheen geschilderd, maar hing dat er ook al op het oorspronkelijke schilderij?

Het onderzoek bracht opmerkelijke dingen aan het licht. Het was bekend dat het doek oorspronkelijk een ander formaat had dan nu. Uit oude veilingcatalogi blijkt dat het zijn huidige afmetingen kreeg tussen 1830 en 1869. Saul en David zijn vermoedelijk in die periode uit elkaar gehaald. Mogelijk met de bedoeling ze afzonderlijk te verkopen. Of om een beschadiging te behandelen.

Op een gegeven moment zijn ze toch weer aan elkaar gezet, maar er ontbrak toen een groot stuk boven David. Daar is een ander stuk doek, afkomstig van een oud schilderij, toegevoegd en overgeschilderd. Bij Rembrandt-kenner Gregor Weber ging een belletje rinkelen toen hij onder het röntgenapparaat onder de overschildering een hand en een stuk mouw zag. Hij herkende de details op dit stuk doek, dat ondersteboven was vastgemaakt, uit een vroege kopie van Anthony van Dyck's portret van aartshertogin Isabella Clara Eugenia.

Uiteindelijk bleek het schilderij een lappendeken van veertien verschillende stukken en reepjes doek. Het onderzoek toonde ook aan dat de stukken met Saul en David nadat ze gescheiden waren, weer op de oorspronkelijke manier aan elkaar gezet zijn. Onder een driedimensionale hoge resolutie-microscoop bleek dat de verfstreken vrijwel onafgebroken doorlopen over de naad.

Het schilderij was oorspronkelijk hoger dan nu: aan de onderkant mist het doek ongeveer tien centimeter. Links ontbreekt vijf centimeter, het stuk met David is nog intact. Om de originele afmetingen te bepalen, is gekeken naar de 'spanguirlandes'. Dat zijn de vervormingen die zijn ontstaan toen het nog onbeschilderde doek op het raam werd gespannen. Met computeranalyses kunnen die in beeld worden gebracht. Als langs een rand veel van de spanguirlandes ontbreken, moet het doek daar later afgesneden zijn.

En dan is er nog het veelbesproken gordijn. Verfmonsters maken duidelijk dat de pigmenten in de verf die is gebruikt voor het gordijn, niet afwijken. Met een nieuwe techniek, ontwikkeld door de universiteiten van Delft en Antwerpen, kon dat worden aangetoond. Conclusie: het gordijn was onderdeel van het oorspronkelijke ontwerp.

Maar wat doe je met deze uitkomsten? Gordenker: "Er waren drie opties: niks doen en het schilderij laten zoals het is; het originele formaat reconstrueren; of een middenweg kiezen. We kozen voor het laatste."

undefined

Verrassing!

Alle overschilderingen en het vernis werden verwijderd, waardoor de lappendeken aan stukjes doek zichtbaar werd. Dat leverde nog een verrassing op: onder aan het doek doken ook de vingertoppen van Isabella Clara Eugenia op, afkomstig uit dezelfde kopie van Van Dyck als het grote stuk doek rechtsboven. Ook werd het gordijn weer zichtbaar: het bleek nog intact. De stukken doek die later zijn toegevoegd, zijn met een egale onderlaag overgeschilderd, zodat de lappendeken niet meer zichtbaar is.

Gordenker: "Het doel was niet om te verbergen dat het schilderij samengesteld is uit verschillende delen, maar om het weer toonbaar te maken." Nu is alleen het grote ingezette stuk rechtsboven nog te zien, al bolt het wat minder uit. Verrassend is ook dat na de restauratie bleek dat David een klein pubersnorretje heeft. Dat is nou typisch een detail dat je bij Rembrandt verwacht. Maar de klodders verf op het gezicht van Saul en de slordige vegen op zijn mantel passen juist weer niet bij Rembrandt. Gordenker: "De kwestie wie dit schilderij heeft gemaakt, bleef ook tot het laatst onbeslist".

Los van de ontknoping, die morgen volgt, was het een fascinerende ontdekkingsreis, zegt Gordenker. Maar ook een ingewikkeld project. Zo complex dat de tentoonstelling die het Mauritshuis wijdt aan 'De zaak Saul en David', meerdere lagen heeft gekregen. Bezoekers kunnen focussen op alleen de hoofdlijnen. Mensen die geïnteresseerd zijn in alle technische details van het onderzoek, worden ook bediend. Ook dat is niet gebruikelijk in een kunstmuseum, zegt Gordenker. "Maar je trekt er niet alleen nieuw publiek mee. Je laat mensen ook weer met andere ogen kijken naar bekende schilderijen."

De tentoonstelling 'Rembrandt? De zaak Saul en David', 11 juni t/m 13 september in het Mauritshuis in Den Haag.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden