CS veranderde aanzien van Amsterdam

Voordelen van de 'historische vergissing' om het station aan het IJ te bouwen, zijn al 125 jaar onderbelicht

Een 'historische vergissing' zei de Amsterdamse wethouder verkeer Pieter Litjens twee weken geleden over het Centraal Station in zijn stad. Dat deed hij bij het begin van de festiviteiten rond het station. Vandaag is het precies 125 jaar geleden dat het open ging en al zijn hele 125-jarige geschiedenis lang wordt het een vergissing genoemd: het staat op de verkeerde plek.

Hoe dan ook heeft het station Amsterdam ingrijpend van aanzien veranderd. Het verrees op een kunstmatig eiland in het IJ, waar tot die tijd nog schepen aanlegden. De stad werd daardoor 'in één klap van het IJ afgesneden', schreef Geert Mak ooit. "Het prachtige aanzicht van de stad, die drie kilometer lange flonkering van masten, kerken en koopmanshuizen, was voorgoed kapot." Hij sprak van 'de grootste stedenbouwkundige vergissing die ooit in de stad gemaakt is'.

Maar klopt dat? Fred Feddes werkt aan een boek over de geschiedenis van het Centraal Station en hij ontdekte dat de voordelen van het station op het IJ-eiland al 125 jaar onderbelicht zijn. "De beslissing is genomen door het Rijk, tegen de wens van bijna alle Amsterdamse betrokkenen in. Het Rijk had de stad een streek geleverd, zo werd het van meet af aan gezien."

Toch had Amsterdam die beslissing deels aan zichzelf te danken. De spoorlijnen naar Amsterdam liepen dood aan de west- en de zuidkant van de stad, en die moesten verbonden worden. Voor het nieuwe station had Amsterdam twee plekken op het oog: waar nu het Vondelpark ligt of meer naar het zuiden, bij de destijds nieuwe wijk de Pijp. Feddes: "Binnen de stad werd men het niet eens en uiteindelijk hakte het Rijk de knoop door."

Een blunder? "De aanleg van spoorwegen was zo belangrijk dat élke beslissing tot radicale veranderingen had geleid", relativeert Feddes. De huidige plek zorgt er bijvoorbeeld voor dat tram- en buslijnen dwars door de binnenstad moeten om het station te bereiken. Met de gevolgen, verkeersdrukte en files zelfs op de trambaan, worstelt het stadsbestuur nog dagelijks. "Maar was het station in de Pijp terechtgekomen, dan was de Reguliersgracht gedempt, om een verbinding tussen het station en het toenmalig zakencentrum in de binnenstad te creëren."

Belangrijker nog is wat er dankzij de keus voor de plek in het IJ buiten de binnenstad kon gebeuren. "Als was gekozen voor een van de plekken waarvan Amsterdam voorstander was, lag er nu een spoorlijn rond de binnenstad", zegt Feddes. "Zonder die lijn heeft de stad zich ongehinderd naar alle kanten kunnen uitbreiden. Vergelijk dat eens met andere steden. Daar zijn 'buurten over het spoor' vaak niet de beste delen van de stad."

"Misschien is het andersom", zegt Vincent van Rossem, hoogleraar stedenbouwkundige vraagstukken aan de Universiteit van Amsterdam, "en moeten we blij zijn dat het station ligt waar het nu ligt."

Nee, Amsterdam ligt niet meer aan het water, erkent Van Rossem, en dat is misschien jammer. Maar is dat meer dan nostalgie? "Zo bezien, kun je het ook jammer vinden dat de geschiedenis niet in 1850 gestopt is. Maar ja, wat we in zo'n onveranderde stad hadden moeten doen, weet niemand."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden