'Cruciale rol voor christendom'

'Ik heb in Amerika een beeld gezocht van de democratie zelf', schreef Alexis de Tocqueville, die in 1831-1832 door de jonge Amerikaanse republiek reisde. Zijn werk is opnieuw vertaald. Wat zou Tocqueville zien als hij in het democratische Westen anno 2011 zou rondreizen? Andreas Kinneging over de tirannie van de meerderheid. Slot van een korte serie.

Rondreizend door de Nieuwe Wereld zag Tocqueville aan het lot van de slaven en de indianen waar democratie in het ergste geval op uit kan draaien: de 'tirannie van de meerderheid', zoals Tocqueville dat noemde.

"Daarmee bedoelde hij dat democratie gemakkelijk kan ontaarden in iets wat er als twee druppels water op lijkt, maar het niet is: een situatie waarin de wil van de meerderheid ten koste gaat van die van de minderheid", zegt Andreas Kinneging, rechtsfilosoof aan de Universiteit van Leiden. Kinneging schreef een uitgebreid nawoord in de nieuwe uitgave van 'De democratie in Amerika' die onlangs bij Lemniscaat verscheen.

Maar is het niet altijd zo in een democratie dat de meerderheid wint? Kinneging: "Nee, de bedoeling is dat die meerderheid rekening houdt met de belangen van de minderheid en die niet zomaar terzijde schuift."

Natuurlijk, niet altijd kun je een compromis sluiten, en soms gaat een beslissing ten koste van de minderheid. Maar dat is nog geen tirannie, zegt Kinneging. "Daarvan is pas sprake als de minderheid stelselmatig in haar rechten wordt geschonden en niks te zeggen heeft."

Die tirannie van de meerderheid heeft volgens Tocqueville al snel vrij spel in een democratie omdat iedereen in een democratie gelijk is, en er dus geen gezaghebbende stemmen zijn, aldus Kinneging. "Het enige dat nog gezag heeft, is de publieke opinie. Die is niets anders dan de mening van de meerderheid. De minderheid heeft een sterke neiging zich daaraan te conformeren. De psychische druk om dat te doen, is groot. Het is heel moeilijk om iets anders te vinden dan wat iedereen vindt. Het gevolg: politiek correct denken. Tocqueville ziet dat als een verkapte vorm van tirannie. Een ijzeren kooi die het denken verhindert."

Tocqueville zou heel blij zijn met het huidige kabinet, zegt Kinneging. "We hebben een aantal decennia achter de rug van meerderheidskabinetten. Allerlei wetsvoorstellen werden toen door de Tweede Kamer gejast zonder dat de oppositie - de minderheid - daar veel aan kon doen. De meerderheid kreeg altijd haar zin. Dat lijkt erg op de tirannie van de meerderheid."

Dat we nu een minderheidskabinet hebben, is daarom een goede zaak, vindt de Leidse hoogleraar. "Dat betekent dat de regering steeds weer bij andere delen van de samenleving moet aankloppen om een ad hoc meerderheid te bewerkstelligen. Het kan natuurlijk nog beter. Die gedoogconstructie zou Tocqueville verwerpen, omdat daardoor toch nog een soort meerderheidskabinet bestaat. Een écht minderheidskabinet, zonder gedoogakkoord. Daar zou Tocqueville een voorstander van zijn."

Een minderheidskabinet is één van de manieren om te voorkomen dat er een tirannie van de meerderheid ontstaat, zegt Kinneging. Maar de belangrijkste manier om dat te voorkomen, lag volgens Tocqueville niet in handen van de politiek, maar van de religie, en dan met name de christelijke. "Hoewel hij zelf niet gelovig was, zag Tocqueville voor het christendom een cruciale rol weggelegd."

Het christendom, dat uitgaat van naastenliefde, maakt de mens minder egoïstisch en doet hem meer gericht zijn op de gemeenschap en op de ander, meende Tocqueville. "Dat lukt het christendom beter dan andere religies, vond hij, omdat het geen uitgebreide goddelijke wet heeft, zoals het Jodendom en de islam, die alleen al om die reden moeilijk samengaan met de democratie."

Het gaat bij Tocqueville niet om een sektarisch christendom, voegt Kinneging eraan toe. "Hem gaat het om christendom in een brede zin, los van welke denominatie ook. Dat vond hij belangrijk. Tocqueville was wat je noemt een cultuurchristen."

Met 'treurnis' zou de Franse denker dan ook naar de ontkerkelijking in Nederland kijken, zegt Kinneging. "Hij was zelf ook ongelovig geworden, maar hij heeft dat altijd betreurt. Hij was seculier à contrecoeur."

We moeten niet overdrijven, meent Kinneging. "In Nederland lijdt haast niemand onder de tirannie van de meerderheid. Ook religieuze minderheden worden over het algemeen heel netjes behandeld. Maar soms maak ik me wel zorgen dat met het wegvallen van het christendom als factor van belang, ook de naastenliefde uit onze samenleving zal verdwijnen. Dan valt de belangrijkste dam weg tegen het egoïsme en de tirannie van de meerderheid."

Dat is in Nederland gelukkig nog niet het geval, zegt Kinneging. "De meeste seculieren zijn cultuurchristen, zonder het zelf te beseffen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden