Crisissfeer PvdA aan vooravond congres

Als op het komend PvdA-congres een motie wordt aangenomen over de vrije artsenkeuze, zijn de rapen gaar. En dreigt een kabinetscrisis.

Met de Provinciale Statenverkiezingen in aantocht zou het PvdA-congres, komend weekeinde in Utrecht, een manifestatie van eenheid moeten zijn. De rijen gesloten, op naar de verkiezingen. Maar het zou zo maar kunnen dat de partij hopeloos verdeeld uit het congres komt.

Splijtzwam: de vrije artsenkeuze, een kwestie die vlak voor het kerstreces al bijna leidde tot een vertrouwensbreuk tussen PvdA en VVD en tot een kabinetscrisis. Nu steekt de Amsterdamse PvdA-afdeling Zuid de lont in het kruitvat met een motie waarin wordt gepleit voor het volledige behoud van de vrije artsenkeuze. Wordt die motie massaal gesteund dan kan het partijbestuur daar niet zonder meer omheen. Op de loer ligt andermaal een kabinetscrisis.

Nasmeulend vuurtje

Door de tegenstem van drie PvdA-senatoren strandde in december vlak voor het kerstreces het plan van minister Edith Schippers van volksgezondheid om de vrije artsenkeuze te beperken. Het vuurtje, aangestoken door Adri Duivesteijn, Guusje ter Horst en Marijke Linthorst, werd een uitslaande brand in de coalitie. Schippers (VVD) dreigde het bijltje erbij neer te gooien. In dat geval zouden de andere VVD-ministers haar ongetwijfeld zijn gevolgd, met desastreuze gevolgen voor het kabinet.

In tweede instantie zag de VVD ervan af om de gelegenheid aan te grijpen een kabinetscrisis te forceren. Zo florissant staat die partij er nou ook weer niet voor in de peilingen. Dankzij de vindingrijkheid van staatssecretaris Martin van Rijn (PvdA) van volksgezondheid kwam er op de valreep een oplossing. Maar is de brand echt geblust? Dat staat nog te bezien. Het vuur smeult nog na en, afhankelijk van het PvdA-congres, zou zo maar weer kunnen oplaaien met wellicht fatale gevolgen voor de regeringssamenwerking van sociaal-democraten en liberalen.

In de motie van Amsterdam-Zuid staat dat de zorgwet van Schippers de vrije artsenkeuze verregaand beperkt, en dat die de facto inkomensafhankelijk wordt gemaakt. Alleen mensen met een goed inkomen kunnen zich de duurdere polis veroorloven die een volledig vrije artsenkeuze garandeert. En daarom moet het voorstel van de VVD-minister van tafel.

Bouwe Olij, lid van de afdeling Zuid en jarenlang actief geweest voor de partij in diverse functies: "Ik weet natuurlijk niet of deze motie massaal zal worden gesteund, maar ik verwacht dat wel. Het is toch een keurig sociaal-democratisch voorstel? De toegang tot de zorg inkomensafhankelijk maken: daar is de partij toch niet van?"

Olij weet dat de PvdA-fracties in Tweede en Eerste Kamer en de PvdA-ministers in het kabinet een congresmotie naast zich neer kunnen leggen. "Congressen kopen geen straaljagers", zei minister Henk Vredeling van defensie ooit. Ik was er destijds bij. Maar als dit massaal wordt gesteund dan zullen de PvdA-ministers in het kabinet er iets mee moeten en vervolgens de fractie in de Tweede Kamer."

De PvdA-afdeling Edam - Volendam steunt de motie. Pim Bliek, congresafgevaardigde namens die afdeling: "Ik heb de indruk dat dit breed leeft in de partij." Als dat waar is, wordt het nog spannend. Ongetwijfeld zal het partijbestuur een negatief stemadvies geven, en mogelijk zal partijvoorzitter Hans Spekman of partijleider Diederik Samsom het congres er nog van weten te overtuigen dat er genoeg vrije artsenkeuze overblijft, ook als de zorgwet van Schippers uiteindelijk wordt goedgekeurd. Maar lukt dat niet of wordt de motie gesteund door een grote minderheid, dan is de situatie in de partij dramatisch: dan wordt er een diepe kloof tussen leiding en leden blootgelegd.

Cruciaal onderdeel

Voor minister Schippers is beperking van de vrije artsenkeuze een cruciaal onderdeel van haar beleid, nodig om de zorgverzekeraars op een goede manier hun rol te laten spelen. Die rol is om namens de verzekerden zorg in te kopen van goede kwaliteit tegen een goede prijs. Schippers hoopt dat op deze manier zorgaanbieders die ondermaatse zorg leveren, eruit worden gezeefd. Dan moet het niet zo zijn dat zorgverzekeraars gedwongen blijven om zorg grotendeels (80 procent) te vergoeden die wordt geleverd door een niet-gecontracteerde arts of ziekenhuis, is haar redenering.

Nog afgezien van de houding van het PvdA-congres is het de vraag of de drie PvdA-senatoren de zorgwet van Schippers in een nieuwe ronde wél zullen steunen. Met wat aanpassingen om tegemoet te komen aan hun bezwaren, zal Schippers haar wetsvoorstel binnenkort opnieuw indienen bij de Tweede Kamer. Met de stemmen van de PvdA- en VVD-fracties voor, zal een meerderheid daar geen probleem zijn. Anders ligt dat in de senaat. De ChristenUnie, cruciaal voor een meerderheid, zal niet opnieuw voor de wet stemmen, als het kabinet blijft dreigen desnoods zijn zin door te drukken via een Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB), mocht het met de wet niet lukken.

Gaat die AMvB van tafel, dan zullen vervolgens de drie PvdA-senatoren nog overtuigd moeten worden. Of dat lukt?

Alle ogen zijn gericht op Adri Duivesteijn, een man die nogal geharnast staat in deze kwestie. Duivesteijn heeft prostaatkanker. In een interview in de Volkskrant na de kerstcrisis zei hij, dat hij zijn leven te danken heeft aan de vrije artsenkeuze.

Een ingezonden stuk in NRC Handelsblad eergisteren, geschreven samen met oud-staatssecretaris Rick van der Ploeg, duidt er ook al niet op dat hij nog van gedachten zal veranderen. Het verworpen wetsvoorstel komt er volgens de twee PvdA'ers op neer dat een vrije artsenkeuze 'voor Nederlanders die het financieel moeilijk hebben' straks niet meer is weggelegd. Over het aangepaste wetsvoorstel zullen de twee heren niet anders denken.

Duivesteijn en Van der Ploeg plaatsen het wetsvoorstel van Schippers in een veel breder verband, namelijk in de 'vermarkting' van publieke instituties die ooit zijn ontstaan op initiatief van burgers zelf: woningbouwcorparaties, scholen, zorginstellingen en ja, ook zorgverzekeraars. "Achter de stem tegen inperking van de vrije artsenkeuze en een vrijwel ongeclausuleerde vergroting van de macht van verzekeraars, gaan zorgen schuil over de ontwikkeling van onze publieke sector." Geef de burgers de zeggenschap terug over hun eigen instituties, is de boodschap.

Op zich zal de PvdA-top daar geen moeite mee hebben. In 2012, in een dubbelinterview in Trouw met de huidige partijvoorzitter Hans Spekman en Job Cohen, toen nog partij- en fractieleider (na dat interview niet meer), was de boodschap al niet anders. En diezelfde boodschap staat ook in het 'Van waarde'-rapport van de Wiardi Beckman Stichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA. In dat rapport wordt aloude sociaal-democratische waarden als bestaanszekerheid en verheffing nieuw leven in geblazen. Het PvdA-congres zal er zich dit weekeinde over uitspreken.

Duivesteijn en Van der Ploeg schrijven er niet over, maar de onrust over de vrije artsenkeuze valt samen met de onzekerheid, zo niet angst, die onder de achterban leeft over de decentralisatie van de langdurige zorg en jeugdzorg naar de gemeenten en zorgverzekeraars. Die decentralisaties hebben volgens vele deskundigen grote voordelen. Maar omdat ze gepaard gaan met miljardenbezuinigingen ziet de PvdA-achterban ze als een ordinaire bezuinigingsoperatie. En dat is dan de partij die ooit vereenzelvigd werd met de verzorgingsstaat, zo wordt geredeneerd.

Afgaande op de peilingen zijn de PvdA-kiezers inmiddels al massaal vertrokken: Maurice de Hond geeft de partij nog elf zetels, tegen 36 in de huidige Tweede Kamer (eigenlijk 38, maar de uit de fractie gestapte PvdA'ers Kuzu en Öztürk hebben hun zetel meegenomen).

Het congres zal dit weekend de definitieve kandidatenlijst voor de Eerste Kamer vaststellen. Immers, na de Provinciale Statenverkiezingen op 18 maart, kiezen de Statenleden in mei een nieuwe Eerste Kamer. De drie uiterst kritische PvdA-senatoren staan niet op de kandidatenlijst. Duivesteijn en Linthorst vertrekken vrijwillig. Ter Horst was op een vrijwel onverkiesbare tiende plaats gezet. Uit protest heeft zij zich teruggetrokken. Oud-partijvoorzitter Ruud Koole was op 12 gezet, ook onverkiesbaar. Hij zal terugvechten, en heeft daarvoor de steun van onder anderen Adri Duivesteijn.

Fractiediscipline

De huidige PvdA-senaatsfractie is, zacht gezegd, niet een erg betrouwbare pilaar gebleken voor het kabinet. Duivesteijn steunde een jaar geleden pas op het allerlaatst de verhuurdersheffing van minister Blok en voorkwam zo een crisis in de coalitie. De decentralisatie van de jeugdwet kreeg de unanieme steun van de fractie. Maar het scheelde maar weinig of ook dat was niet gebeurd.

Tegen deze achtergrond kan het bijna niet anders of de PvdA-top hoopt dat de komende fractie een stabieler gezicht zal laten zien. Maar een zekerheid is dat niet. Senatoren, meestal een ruime maatschappelijke ervaring met zich meedragend, zijn nu eenmaal niet in de wieg gelegd om slaafs uit te voeren wat de partij hen opdraagt. Als ze er eenmaal zitten, zitten ze daar als onafhankelijke kritische geesten, niet gebonden aan een regeerakkoord. Dat verdraagt zich moeilijk met fractiediscipline.

'De toegang tot de zorg inkomensafhankelijk maken: daar is de partij toch niet van?'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden