Crisis resultaat van collectief egoïsme

Niet alleen bankiers hebben schuld aan de crisis, wij allemaal. Samen delen is afgezworen. We hongeren allemaal naar individuele wellness.

De bankiers van de Londense City verwachten dit jaar voor 7,2 miljard pond (8,3 miljard euro) aan bonussen. Vorig jaar streken ze 'slechts' 6,7 miljard pond aan bonussen op. Als de verwachtingen uitkomen, steken de Londense bankiers dit jaar 7 procent meer op zak dan vorig jaar.

Op dezelfde dag dat dit vooruitzicht bekend werd gemaakt, stond in de Britse kranten dat het inkomen van het modale gezin in het Verenigd Koninkrijk is gedaald met 7 procent. Het lijkt wel of de rijken hun bonussen rechtstreeks uit de zakken van de mensen halen.

Misschien is het nog zo ook. In België heeft de staat opnieuw een bank moeten redden, omdat deze snelle winst zocht en daarvoor met het geld van de kleine spaarder speculeerde op 'te verwachten marktevoluties'. Beleggen in risicovolle producten behoorde niet tot de opdracht van de bank. Maar geen bestuurder die erom maalde, want kortstondige winsten en opgekrikte jaarcijfers zorgden voor fantastische bonussen voor management en bestuur. Gegraaid uit de zakken van de gewone mensen in zekere zin.

De bankiers zien nog altijd niet dat ze iets fout hebben gedaan. Als ze al beschaamd zijn, dan is het voor de imagoschade die ze hebben opgelopen. Immoreel? Kom nou! Hooguit een riskant handigheidje uitgehaald. Het bracht op ook: voor de bank. Dus hadden ze recht op die bonussen. Exuberant? Wat heet exuberant - recht is recht, toch? Gevaarlijke beleggingen, ook gevaarlijk voor de economie en de samenleving? Dat was nu eenmaal het risico.

Hoe het zover heeft kunnen komen? Omdat de hele samenleving egoïstisch is geworden. Bankiers doen in het groot wat anderen in het klein doen. Hoe dat komt? Omdat de ethici die wilden afrekenen met de christelijke moraal, die de anderen op gelijke hoogte plaatst als onszelf, al jaren zeggen dat 'ik' mijn norm ben en genot de zin is van het leven. Bankiers doen slechts wat die 'liberale' ethici ons in wezen hebben voorgehouden.

Deze maand viert in België de christelijke vakvereniging ACV haar 125-jarig bestaan. Die vakbond ontstond dus in de negentiende eeuw, toen het liberalisme van de maximale winst hoogtij vierde en het volk verpauperde. Na 125 jaar strijd mogen de vakverenigingen, de christelijke en de andere, constateren dat ze veel hebben bereikt. Zonder hen zou de welvaartsstaat niet zijn ontstaan.

Achter die strijd zat een morele verontwaardiging over sociale wantoestanden maar ook een morele visie van solidariteit. Het ging de vakbeweging om meer dan de verdediging van de gemeenschappelijke individuele belangen, ook om het algemeen belang zelf. Dat er een algemeen belang was dat meer was dan Adam Smiths 'onzichtbare hand' van alle samenklonterende egoïsmen, zat geheid in een ethisch fundament. Namelijk dat de mens pas mens is, als hij medemens is.

De viering van 125 jaar syndicale strijd mag dus best een hoog fierheidsgehalte hebben. Toch zouden achter het majeure overwinningskoor enkele backing vocals iets in mineur mogen zingen. Want de sociale verworvenheden staan op de helling. Dat we afdragen voor anderen, begrijpen steeds minder mensen. Zorgen voor jezelf is de mantra. De markt heeft zich al lang georganiseerd als aanvulling op de sociale zekerheid. Waarom niet als alternatief, denken neoliberalen steeds luider. En de mensen eigenlijk ook.

Waarom zouden de bankiers dan niet voor zichzelf mogen zorgen? Zij doen eigenlijk op grotere schaal - omdat zij het kunnen - wat de meeste mensen doen op kleinere schaal - omdat die niet méér kunnen. Want, geef toe, de roep om algemeen welzijn is bij de massa reeds lang vervangen door de honger naar individuele wellness. Zelfs de Maand van de Spiritualiteit doet eraan mee: op zoek naar jezelf, niet naar het hogere.

Je kunt solidariteit slechts organiseren en een solidaire samenleving slechts inrichten, als de morele verontwaardiging is ingebed in een ethische visie op de mens als medemens en op de samenleving als gemeenschap. De ethici van vandaag hebben ons evenwel wijs gemaakt dat het 'ik' het centrum van alle oordeel is. Van het een komt het ander.

Er is geen 'wij' meer waar we voor opkomen. Ja, soms even weer, maar dan alleen als er een duidelijk 'zij' tegenover staat: wij tegenover zij (de vreemdelingen bijvoorbeeld). Dat noemen we dan geen collectieve solidariteit, maar collectief egoïsme van een samenleving van egotrippers.

Dat in het Verenigd Koninkrijk nu al 23 procent van de kinderen in armoede opgroeit en ook in Nederland en België het aantal armen toeneemt, zal de bankiers een zorg wezen. En de goegemeente ook. Met dank aan de ethici die de christelijke moraal, die het criterium voor ons handelen buiten het individu legde, achterhaald vonden. Daardoor is de negentiende eeuw terug, in een neoliberale vorm.

Mark Van de Voorde
is publicist en raadgever van de Belgische premier Yves Leterme en van vicepremier en minister van buitenlandse zaken Steven Vanackere

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden