Crimineel én verstandelijk gehandicapt

Deze week staat veelpleger Diego (44) opnieuw voor de rechter. Moet die hem opnieuw voor jaren opsluiten en zal het dan goedkomen? Het verhaal van Diego laat het falen zien van de aanpak van een grote groep criminelen met een verstandelijke handicap.

Diego is een verslaafde kruimeldief met een verstandelijke handicap die de samenleving jaarlijks veel overlast bezorgt. De harde aanpak, twee jaar gevangenisstraf, blijkt in de praktijk echter niet te werken.

Al twee maal eerder heeft hij zo’n maatregel gehad, maar na het uitzitten van zijn straf kan hij nergens terecht. „Op oudejaarsdag werd ik uit mijn cel gehaald en naar de noodopvang van het Leger des Heils gebracht.”

Het is begin deze maand. Op de Amsterdamse Parnassusweg wordt Diego voorgeleid voor de rechter. Op 26 juli dit jaar is hij voor de zoveelste maal opgepakt wegens winkeldiefstal. Een half jaar daarvoor is hij vrijgekomen na twee jaar en zes maanden opsluiting en nu is hij alweer in de fout gegaan. De rechter luistert geduldig naar wat er na zijn vrijlating volgens Diego allemaal mis ging.

Vervolgens stelt de officier van justitie dat de samenleving tegen Diego beschermd moet worden. De eis: opnieuw een straf van twee jaar. Advocate Ruth Jager pleit voor plaatsing in een passende zorginstelling waar Diego eindelijk begeleid kan wonen. „Tot nog toe valt mijn client altijd tussen wal en schip. De samenleving wil hem niet.”

Diego (44) heeft in totaal bijna dertien jaar van zijn leven in de gevangenis gezeten. Hij blowt al vanaf zijn twaalfde, snuift en rookt cocaïne vanaf zijn zestiende. Als hij 22 is, werkt hij voor een dealer als hasjbevoorrader en leidt een luxe leven. Op een dag wordt hij in zijn been geschoten en al snel gaat het psychisch bergafwaarts met hem.

Als op zijn zesentwintigste zijn moeder overlijdt en daarmee zijn steun en toeverlaat wegvalt, gaat Diego door het lint en raakt hij verslaafd aan de heroïne. Vanaf dat moment zwerft hij over straat en gebruikt hij allerlei drugs door elkaar. In de loop der jaren verliest hij zijn tanden en ontwikkelt hij diabetes en longemfyseem. Zijn verslaving bekostigt hij door het dealen in drugs en door winkeldiefstal.

Diego is een van de ruim vijfduizend zeer actieve veelplegers die door politie, zorginstanties en verslavingsreclassering begin deze eeuw in kaart zijn gebracht. Deze groep is verantwoordelijk voor bijna veertig procent van alle strafzaken. Het gaat hierbij om relatief lichte criminaliteit die doorgaans leidt tot een korte vrijheidsstraf.

Diego behoort de groep veelplegers met een verstandelijke handicap. Hij kan complexe situaties niet goed overzien en kampt met paniekaanvallen.

In 2002 krijgt Diego voor het eerst een tweejarige gevangenismaatregel opgelegd, een speciale straf voor zeer actieve verslaafde veelplegers. Doel is behandeling en resocialisatie.

Diego vertelt achteraf: „We kregen veel aandacht en allerlei voorzieningen. Ze beloofden ons gouden bergen, na twee jaar zouden we weer min of meer een normaal leven kunnen leiden. Maar na toen ik weer op straat stond was er helemaal niks geregeld en het oude leven begon weer van voren af aan. Voor veel van de jongens met wie ik toen vast zat, geldt precies hetzelfde.”

In 2004 verandert minister Donner van justitie het karakter van de maatregel: die gaat vanaf nu ISD heten: de maatregel tot plaatsing in een inrichting voor stelselmatige daders. Veiligheid en vergelding staan voorop. Voortaan heeft de maatregel vooral tot doel langdurige verwijdering uit de samenleving. Wie gemotiveerd is, kan een behandeling krijgen. Er komen duizend ISD-bedden verspreid over elf gevangenissen.

Deskundigen constateren in de vijf jaar tussen 2004 en 2009 dat deze nieuwe aanpak tekort schiet. Zo blijken in de praktijk ISD’ers verslaafde criminelen te zijn die al jaren de aansluiting met de samenleving missen. Meer dan de helft kampt met problemen van verstandelijke aard, een ernstige persoonlijkheidsstoornis of beide. Hans Oud, programmamanager van justitie in Amsterdam: „Dat wisten wij vanaf het begin, maar de politiek wilde er niet aan: Den Haag wilde een sober regime, daar was de financiering ook op gebaseerd. Aan de rechters hebben wij daarom als het ware de maatregel moeten ’verkopen’: er zou ’gewerkt’ worden aan de klant. Maar aanvankelijk was er binnen de Penitentiaire Inrichtingen nog niks geregeld, justitie heeft de ISD eigenlijk over de heg gegooid. Rechters daarentegen waren kritisch, en terecht, het gaat tenslotte wel om twee jaar van iemands leven.” Om de rechterlijke macht tevreden te stellen, besluit de politiek daarom verschillende trainingen en interventies aan te bieden.

De opvang en huisvesting na afloop van de ISD is een zorg van de gemeentes. Eind 2008 constateert het Verwey-Jonker Instituut dat er nog steeds onvoldoende huisvestingsvoorzieningen zijn voor ex-ISD’ers. Dit geldt in hoge mate voor mensen als Diego; hun problematiek is te zwaar voor reguliere instellingen.

Na de zoveelste veroordeling voor winkeldiefstal krijgt Diego in 2006, na zes maanden voorarrest, twee jaar ISD. Tijdens detentie wordt vastgesteld dat hij een IQ heeft van 74. Toch wordt hij geplaatst op een reguliere afdeling waar drugs ruim voorhanden zijn en waar hij zijn tijd doorbrengt met kortgestraften die vaak na een paar weken alweer buiten staan. Maar hij is gemotiveerd en volgt een budgettraining, een cognitieve vaardigheidstraining en een training met de titel Health for life. Ook mag hij meedoen met de Spiraal naar Boven, een door de verslavingsreclassering ontwikkelde aanpak die ervan uitgaat dat ’beheerst gebruik’ haalbaarder is dan definitief afkicken. Ook doet hij met plezier vrijwilligerswerk in de keuken van een hulporganisatie.

Op 31 december 2008 gaat zijn cel open en wordt Diego vrijgelaten. Hij begrijpt er niks van. Aan de poort wordt hij opgewacht door iemand van de GGZ die hem naar de winteropvang van het Leger des Heils brengt. Diego: „Daar kwam ik op een slaapzaal met acht mensen. Om zeven uur ’s ochtends werd je gewekt, na het ontbijt kon je moven, de straat weer op. Ik had geen geld en voelde me zo rot. De eerste dag ben ik meteen weer gaan stelen om een bolletje te kunnen scoren. Na een week kon ik naar een soort hostel. Daar kreeg ik gelukkig wel een eigen kamer, maar na drie maanden had ik nog steeds geen geld.”

Al snel wordt Diego weer opgepakt en deze keer zit hij drie maanden vast. Als hij in het voorjaar van 2009 weer vrij komt, blijkt het hostel - een verpleegtehuis voor verslaafde zwervers - al na drie weken zijn spullen in de container te hebben gegooid, inclusief zijn kunstgebit. De instelling heeft nu eenmaal geen geld en ruimte voor opslag. Hij komt op een kamer met drie anderen. Een hoekje met een bed, geen privacy. En telkens als de andere jongens cocaïne roken, kan ook Diego de verleiding niet weerstaan.

Intussen staat hij bij de zorginstelling bekend als ’een rustige bewoner die zich goed aan de regels houdt en een goede omgang heeft met zowel de medebewoners als het personeel’. Maar door gebrek aan een ’eigen plekkie’, een dagbesteding en psychische begeleiding gaat hij toch weer in de fout.

Al twee jaar na de invoering van de ISD, tijdens een bijeenkomst in de Rode Hoed in Amsterdam, zijn vertegenwoordigers van de gemeente, politie, het OM en de hulpverlening het eens: het merendeel van de ISD’ers behoort tot een multiprobleemgroep. Volgens psychiater Eric Mol van het NIFP (Nederlands Instituut voor Forensisch Psychiatrie en Psychologie) is de introductie van de ISD onzorgvuldig geweest en zijn er valse verwachtingen gewekt. Het NIFP is betrokken bij de diagnose en de zorg in detentie van ISD’ers. De schattingen van het aandeel ISD’ers dat een verstandelijke beperking heeft lopen uiteen van 15 tot 35 procent. Mol: „Waarschijnlijk is het aantal ISD’ers met een verstandelijke beperking verhoudingsgewijs niet veel groter dan onder ’normale’ gedetineerden. Maar een zwakbegaafde ISD’er kampt daarnaast met verslavingsproblematiek en mist al jaren de aansluiting met de samenleving. Deze mensen kunnen we weliswaar op een beschermde afdeling in de gevangenis stabiliseren, maar het gros zal nooit een zelfstandig bestaan kunnen leiden. Ze zouden zo snel mogelijk moeten doorstromen naar een behandelplek in een zorgvoorziening en vervolgens naar een instelling waar ze begeleid kunnen werken en wonen. Wij pleiten er daarom voor al tijdens het voorarrest een diagnose te stellen. Nu gebeurt dat vaak pas als de rechter heeft besloten ISD op te leggen. Op die manier gaat kostbare tijd verloren.”

Maar ook als de diagnose is gesteld, zijn er weinig instellingen die Diego kunnen behandelen of huisvesten: in een ontwenningskliniek is zijn beperkte verstandelijke vermogen een probleem, in een psychiatrische instelling kan hij vanwege zijn harddrugsverslaving niet terecht en bij een instelling voor mensen met een verstandelijke beperking idem dito. Ook in de Aak, het verpleegtehuis in Amsterdam waar Diego na zijn vrijlating in 2009 terecht komt, is men al snel unaniem van mening dat hij daar niet op zijn plek is.

Een van de weinige locaties waar mensen als Diego terecht kunnen is Hoeve Boschoord in Drenthe, een behandelcentrum op het grensvlak van gehandicaptenzorg, psychiatrie en justitie; een last resort, een compleet ’dorp in het groen’. Ook ISD’ers zijn er welkom. Het aantal plaatsen voor ISD’ers als Diego is echter beperkt (vijftien tot twintig bedden) en de wachttijd is lang (ongeveer een jaar).

Naast deze behandellocatie bestaan er twee resocialisatie-units in het noorden en oosten van het land. Cliënten worden hier stapsgewijs begeleid naar zelfstandig of begeleid wonen. Verder is er aandacht voor nazorg en ’terugvalpreventie’. In uitzonderlijke gevallen kunnen mensen na hun behandeling vrijwillig op Hoeve Boschoord blijven wonen. Het gros zal echter moeten doorstromen naar een woonvorm in de regio waar men oorspronkelijk vandaan komt. En die woonvormen zijn (te) schaars. Cees Hesse van Hoeve Boschoord: „ISD is leuk en aardig, maar het heeft geen zin als je mensen na hun behandeling niet kunt borgen. We voeren momenteel gesprekken met justitie een aantal instellingen om doorstroming mogelijk te maken.”

Dat laatste geldt ook voor een nog te bouwen speciale woonvoorziening in Amsterdam; naar een geschikte locatie hiervoor is men nog druk op zoek.

Vanaf juli 2009 zit Diego opnieuw in voorarrest, in afwachting van het oordeel van de rechter. Hem hangt opnieuw ISD boven het hoofd. Hij taalt allang niet meer naar het snelle leven dat hij ooit leidde. Het enige wat hij nu nog wil is een plekje waar hij overdag wat te doen heeft en waar hij zich een beetje thuis kan voelen. Komende donderdag doet de rechter uitspraak.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden