'Criminaliteit is besmettelijk: want wat hij kan, kan ik ook'

Interview Zuidafrikaanse onderzoeker over de oorzaken van straatgeweld in zijn land

De kans om in Zuid-Afrika te worden vermoord, is zo'n veertig keer groter dan in Nederland. Bijna nergens ter wereld komen per hoofd van de bevolking meer verkrachtingen en gewapende overvallen voor dan in het land van de onlangs overleden Nelson Mandela. Na een jarenlange daling steeg de gewelddadige criminaliteit in Zuid-Afrika in 2012 weer fors. Een gevolg van armoede, economische ongelijkheid en de agressieve apartheidshistorie, zeggen velen. Maar volgens onderzoeker Antony Altbeker is dat slechts het halve verhaal. "De geschiedenis van Zuid-Afrika is echt niet gewelddadiger dan die van bijvoorbeeld Polen, en Zuid-Afrika is ook niet armer dan India."

Maar Zuid-Afrika is tegenwoordig wel een stuk gewelddadiger dan die twee landen.

"Zuid-Afrika kent bijzonder veel gewelddadige criminaliteit. Al is het aantal moorden per 100.000 inwoners sinds de piek eind jaren negentig gedaald. Daar stond echter een sterke stijging van het aantal gewelddadige overvallen tegenover. Zuid-Afrikanen bleven zich dus onveilig voelen. Ik heb het idee dat, in ieder geval in mijn Johannesburgse middenklasseomgeving, de laatste vijf jaar de obsessie met criminaliteit wel iets is afgenomen. Mensen praten er minder over. Maar dat kan ook gewenning zijn. Want meer dan 16.000 moorden in 2012 blijft natuurlijk extreem veel."

Hoe kan het dat gewelddadige criminaliteit eind jaren negentig zo explodeerde?

"Na de afschaffing van apartheid en de verkiezingen van 1994 was alles gericht op preventie, niet op het bestraffen van criminaliteit. Deels kwam dit voort uit de wereldwijde mode in de jaren negentig. Maar daar kwam bij dat het opsluiten van veelal jonge, zwarte mannen na apartheid in Zuid-Afrika taboe was. Er was veel aandacht voor het voorkomen van criminaliteit, voor armoede en het verminderen van economische ongelijkheid. Dat is natuurlijk nobel, maar het opbouwen van een goed politieapparaat en justitieel systeem werd een ondergeschoven kindje. Het is niet handig te wachten met het oppakken van criminelen totdat problemen als armoede zijn opgelost. Er werden in de jaren negentig in Zuid-Afrika zelfs letterlijk geen gevangenissen meer bijgebouwd. Daardoor werd een signaal afgegeven dat criminaliteit min of meer acceptabel zou zijn. En het aantal criminelen dat wordt veroordeeld, daalt nog steeds. Zuid-Afrika heeft een grote gevangenispopulatie, maar in verhouding tot het aantal misdaden een zeer kleine."

Waar komt de gewelddadige cultuur in Zuid-Afrika vandaan?

"Er is veel woede, frustratie en angst in Zuid-Afrika. Aan de ene kant heb je armen die niet het gevoel hebben dat zij na 1994 hebben gekregen waar zij recht op hadden. Zij hebben het - vaak terechte - gevoel dat veel blanken hun rijkdom tijdens apartheid niet legitiem hebben verkregen. Aan de andere kant heb je de middenklasse en rijken die het gevoel hebben dat anderen eropuit zijn hun iets af te pakken. Neem Oscar Pistorius. Wat er ook is gebeurd de nacht dat hij zijn vriendin doodschoot, hij had duidelijk een obsessie met wapens. Hij was bang dat anderen hem iets wilden ontnemen. Daardoor leefde hij voortdurend in een strijdmodus. En dat is niet vreemd. In Beeld, een krant die vooral door blanke Zuid-Afrikanen wordt gelezen, staan elke week drie moorden op blanken op de voorpagina. Dan krijg je vanzelf het idee dat er een 'genocide op blanken' gaande is en dat je je moet bewapenen om jezelf te verdedigen."

De vaak veronderstelde 'genocide op blanken' bestaat niet?

"Nee. Als je het percentage blanken onder moordslachtoffers afzet tegen hun aandeel binnen de Zuid-Afrikaanse bevolking, zie je dat blanken juist veel minder kans hebben vermoord te worden."

Wat moet worden gedaan om het criminaliteitsprobleem aan te pakken?

"Cruciaal is dat er eindelijk een goed detectivekorps wordt opgezet. Het aantal zaken dat in Zuid-Afrika wordt opgelost, is bijzonder laag. Door de negatieve rol van detectives tijdens apartheid staat de afdeling binnen de politie in laag aanzien. Er zitten veel incompetente mensen. Dat uit zich in slecht recherchewerk en veelvuldig vervalst bewijsmateriaal. Maar in plaats van de afdeling te versterken, wordt geweld steeds vaker beantwoord met politiegeweld. Binnen de politie is het idee ontstaan: als we niet worden gerespecteerd, moeten we maar worden gevreesd. Maar het werkt zo averechts. Wie veel (politie-)agressie om zich heen ervaart, wordt zelf ook gewelddadiger."

Recente cijfers laten dan ook weer een toename van gewelddadige criminaliteit zien.

"Dat komt ook doordat het in Zuid-Afrika economisch slecht gaat. Steeds meer mensen hebben weinig uitzicht op een baan. Dat voedt de toch al bestaande stress en agressie. En criminaliteit werkt besmettelijk. De waarden die we als mensen hebben zijn niet absoluut, maar afhankelijk van onze omgeving. Als ik in de file sta, neem ik normaal niet de vluchtstrook. Maar als ik opeens heel veel mensen dat zie doen, doe ik het wellicht ook. Zo ook met gewelddadige criminaliteit. Daarbij komt dat de politiek in Zuid-Afrika steeds corrupter wordt. Als mensen president Jacob Zuma (financiële) misdaden zien plegen, denken zij al snel: wat hij kan, kan ik ook. Als waarden in een samenleving gemiddeld afnemen, dalen ook die van jezelf. Dat is de belangrijkste reden waarom criminaliteit in Zuid-Afrika nauwelijks nog onder controle te krijgen is."

Zuid-Afrika zoekt de oplossing nu vooral in zwaarder straffen. Goede aanpak?

"Nee, dat is slechts een signaal dat wij ons erbij neer hebben gelegd dat we te weinig misdaad oplossen. Degenen die we pakken, straffen we dan maar extra hard. De gevangenissen zitten overvol. Mensen zitten langer, waardoor er minder criminelen bij kunnen. Je kunt beter meer criminelen minder hard straffen, dan dat je een paar heel lang opsluit. Alleen door meer mensen (korter) te straffen laat je zien dat criminaliteit onacceptabel is, dat de kans dat je voor je misdaden moet boeten groot is. Maar dat wil er bij boze Zuid-Afrikanen moeilijk in."

Wie is... Antony Altbeker
Antony Altbeker (1970) deed vijftien jaar lang onderzoek naar criminaliteit en het politiesysteem in Zuid-Afrika. Hij schreef er meerdere boeken over, zoals de in 2007 verschenen bestseller 'A Country at War with Itself, South Africa's Crisis of Crime'. Daarin gaat hij in op de oorzaken van het aanhoudende criminaliteitsprobleem en de gewelddadigheid in zijn land. Altbeker is verbonden aan het Centre for Development and Entreprise. Hij woont en werkt in Johannesburg.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden