Creatief rouwen

De behoefte aan rituelen bij de rouwverwerking blijft groot. Die komen niet alleen van de kerk, maar ook vaak van kunstenaars.

In Castricum staan witte paraffine beelden als menshoge kaarsen, aangestoken in de nacht. Langzaam smelten ze weg, als spookachtige symbolen voor alles wat voorbij is gegaan. Op de begraafplaats zetten nabestaanden er nieuwe kaarsen bij, om het verdwijnen met licht te compenseren.

Bij een uitvaartcentrum in Amsterdam zingen zangeressen rondom een grote bak vuur de hele nacht namen van overledenen. Bezoekers schrijven op een briefje welke naam ze willen horen. „Het zingen van iemands naam roept zijn energie weer op, veel mensen ervaren dat als troostend, ook als de relatie slecht was. Mensen kunnen hier het leven van ’hun’ doden vieren, accepteren, eren wie ze waren”, zegt Ida van der Lee (48), beeldend kunstenaar en bedenker van ’Allerzielen Alom’. Geïnspireerd door Allerzielen van de katholieke kerk, ontwikkelt zij sinds 2005 met een groep kunstenaars rituelen voor begraafplaatsen. Bij Allerzielen Alom draait rouwen niet meer om de dood, maar om de levenden. Stellige antwoorden op wat de dood precies is zijn er ook niet meer. „Religie beukte op het geweten”, zegt Van der Lee. „De kerk was altijd bezig met de hel en de hemel. Ik geloof daar niet in, wel in zielen, maar met terugwerkende kracht. Er blijft altijd iets van een persoon over in de overlevenden, dat roepen we op.”

Haar ’community art’ past goed in deze tijd. Creatief rouwen wordt steeds hipper. „Je ziet het steeds vaker”, zegt rouwdeskundige Daan Westerink (41). „Bij Ground Zero in New York worden jaarlijks de namen gezongen van de overledenen. Op de website www.herinneringen.nl kun je een herdenkingspagina te maken. En aan de universiteit van Nijmegen onderzoeken antropologen nieuwe rituelen en creatieve vormen van rouwverwerking. Nabestaanden willen het afscheid steeds meer zelf vormgeven. Ze hebben grote behoefte aan rituelen, maar die zijn niet aan de kerk voorbehouden.”

Niemand schrijft meer voor wat je moet doen, oude kerkelijke vormen voldoen vaak niet meer. Is Allerzielen Alom een vervanging voor de kerk? Dat niet. Van der Lee ziet zichzelf meer als antropoloog. ,,Ik probeer regels en ongeschreven wetten in een cultuur aan te vullen. Ik waag me niet aan spirituele zaken. Ik voel me er ongemakkelijk bij en ben geen autoriteit.”

Er heerst wel wantrouwen over dit soort projecten. „Ze denken dat ik gothic party’s hou, maar ik praat niet met doden. Toen een medium zich in Castricum aanmeldde zei ik: Je mag kaarsen komen uitdelen, de rest vind ik spooky.” Haar projecten grijpen wel in op een beladen plek. „Ik ben me ervan bewust dat ik me op gewaagd terrein begeef. Maar onze informatieavonden nemen vaak veel angst weg. Daar bieden we mensen ideeën aan hoe ze kunnen rouwen. Er is ook een helpdesk voor als de familie erop tegen is.” En wat als iemand blij is met een gewoon graf? „Dan is dat ook goed. Vergis je niet, ik vind graven prachtig, ze zijn een stenen archief van de maatschappij”.

Dat dit ritueel mensen laat stilstaan bij de dood vindt Westerink positief. „Rituelen horen niet alleen bij de kerk, maar bij de mens. Een ritueel is ook: de weduwe die nog elke dag het bord dekt voor haar man of over zijn foto strijkt. De herhaling geeft kracht, een gewoonte gestuurd door een herinnering.”

„In Nederland zijn nieuwe rituelen ontstaan door de homobeweging. Door aids stierven in de jaren tachtig veel jongemannen. Hierdoor kwamen er creatievere en originelere begrafenissen. Zoals die van Manfred Langer, eigenaar van discotheek de IT, wiens kist op een pluchen boot door Amsterdam voer in 1994. Er werd ook steeds meer over rouw gepubliceerd. Vaak gebruikt men het model Elisabeth Kübler-Ross, hierbij moet je allerlei fases door. Dat betekent dat je iets niet goed doet als je een fase overslaat, of dat je erna ’klaar’ bent.”

Volgens Westerink werkt het zo niet. Iedereen rouwt op zijn eigen manier. „Er wordt verdacht gekeken naar een weduwnaar die na een paar maanden met iemand anders het bed in duikt, of doorgaat met werken. Maar wat is daar mis mee? Als dat werk hem op de been houdt, hem het gevoel geeft dat hij nog leeft en zijn kinderen kan onderhouden? Of als hij behoefte heeft aan een vrijpartij om door te kunnen gaan, terwijl hij zijn vrouw nog steeds mist.”

Westerink voegt toe dat volgens Margareth Stroebe, hoogleraar verliesverwerking en Henk Schut, onderzoeker klinische psychologie in Utrecht, er bij rouw een balans moet zijn. Mensen moeten hun eigen dagelijkse rol niet onderschatten. Blijf gewoon op de thee komen bij de buurvrouw die haar kind is verloren. „In Nederland zijn we vaak bang om te kwetsen en iemand verdrietig te maken. Je maakt iemand niet verdrietig, iemand is het of is het niet. Vraag gewoon hoe het gaat mensen willen graag over de doden praten. Uiteindelijk gaat rouw over veerkracht. Maar zeg niet: ’Jullie zijn gelukkig lang samen geweest’, dat is jezelf troosten, niet de ander.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden