CPB: overheid geeft miljarden aan innovatiebeleid op verkeerde manier uit

Bezoekers tijdens de open dag op de High Tech Campus in Eindhoven. Beeld ANP, Jeroen Jumelet

De bestaande miljardenregelingen om innovatie te stimuleren werken averechts, concluderen onderzoekers van het Centraal Planbureau. 

De miljarden die de Nederlandse overheid jaarlijks uittrekt om innovatie te bevorderen, zetten startende bedrijven en ondernemers die veel aan ontwikkeling en onderzoek doen juist op achterstand. De bestaande instrumenten zijn vooral gunstig voor grote bedrijven die zelf innovatie uitvoeren en zo min mogelijk delen, concluderen onderzoekers van het Centraal Planbureau (CPB).

Volgens het CPB zorgt digitalisering voor een ommezwaai in de manier waarop bedrijven aan onderzoek en ontwikkeling doen. Data is een steeds belangrijker factor voor het vinden van nieuwe toepassingen en producten. Dat blijkt ook uit de lijst van grootste bedrijven naar marktwaarde, en de rangorde van bedrijven die het meeste uitgeven aan onderzoek en ontwikkeling. In beide lijstjes komen technologiebedrijven als Amazon, Alphabet (het moederbedrijf van Google) en Apple bovendrijven.

Laag belastingtarief

Datzelfde type bedrijven zijn ook een voorbeeld van hoe markten veranderen onder invloed van digitalisering, schrijven de onderzoekers. Doordat data steeds belangrijker wordt, gaat het er in eerste instantie om zo veel mogelijk gebruikers te krijgen van producten en diensten, ook als die jarenlang met verlies worden aangeboden. Meer gebruikers betekent meer data, waardoor de voorsprong van bedrijven die al voorop lopen groeit. Zo ontstaan markten waarbij één partij dominant wordt en van concurrentie steeds minder sprake is.

Om te kijken hoe effectief het Nederlandse innovatiebeleid is, onderzocht het CPB de twee belangrijkste instrumenten. Dat zijn de innovatiebox, een speciaal laag tarief voor winst die voortkomt uit patenten of octrooien. En de zogeheten wet bevordering speur en ontwikkelingswerk (WBSO), waarbij bedrijven een subsidie krijgen op loonkosten van werknemers die aan onderzoek en ontwikkeling doen. Gezamenlijk kostten die regelingen de Nederlandse schatkist in 2016 2,9 miljard euro.

Vooral de innovatiebox is maar weinig effectief in de huidige tijd, concluderen de onderzoekers. Bedrijven krijgen alleen een voordeel als een innovatie is vastgelegd in bijvoorbeeld een octrooi, kwekersrecht of een verklaring van de overheid. Bedrijven die de innovatie juist halen uit het delen van kennis met anderen, of voortborduren op bestaande producten of diensten hebben daardoor weinig aan dit instrument. Sterker, de onderzoekers concluderen dat bestaande bedrijven worden beschermd, terwijl uitdagers op achterstand worden gezet door de regeling.

Het is niet voor het eerst dat het CPB zich kritisch uitlaat over de innovatiebox. Eerder concludeerde het onderzoeksbureau al dat er geen meetbaar effect te vinden is op innovaties door bedrijven. Tegelijkertijd nemen de kosten van de regeling de afgelopen jaren explosief toe: van 300 miljoen euro in 2007 tot 1,7 miljard euro in 2016. Vrijwel al dat geld gaat naar – deels buitenlandse – multinationals, en nauwelijks naar start-ups of kleinere bedrijven. Ook de Algemene Rekenkamer toonde zich eerder zeer kritisch over het Nederlandse innovatiebeleid en de innovatiebox.

Tegengewerkt

De onderzoekers van het CPB zijn iets milder over die andere regeling, de WBSO. Maar ook hier zijn bedrijven vooral gebonden aan onderzoek binnen het eigen bedrijf, en worden mogelijke voordelen van het delen van kennis daardoor tegengewerkt. Zo moeten bedrijven vooraf aanvragen indienen, moet het onderzoek intern plaatsvinden en is een subsidie gericht op fysiek onderzoek, terwijl de meeste nieuwe ontwikkelingen digitaal zijn.

Volgens het CPB leidt het overheidsbeleid er nu toe dat concurrentie wordt tegengewerkt, doordat de subsidies vooral terechtkomen bij koplopers in de markt. Daarmee wordt een belangrijke prikkel om te innoveren juist weggenomen, doordat er geen uitdagers zijn die de koplopers naar de kroon proberen te steken.

Dat betekent niet dat de overheid niet zou moeten ingrijpen in de markt, stellen de onderzoekers. Innovaties door bedrijven hebben een veel groter maatschappelijk rendement dan alleen dat deel wat bedrijven zich ervan toe-eigenen. De overheid zou dus innovatie moeten blijven stimuleren, maar het ook mogelijk maken om subsidies achteraf toe te kennen, of door uitbesteed onderzoekswerk in aanmerking te laten komen.

Lees ook:

Nederland behoort tot de economische wereldtop

Nederland hoort bij de wereldtop, zegt het Economisch Forum. Vooral door de dynamische economie. Minpuntjes zijn er ook: te weinig geld voor onderzoek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden