Cowboy regeert in straten van Moskou Lada's voor kleine ritselaars, Mercedessen voor de nieuwe rijken

MOSKOU - Je voelt de welvaart bijna stijgen in Moskou, maar het nationaal inkomen zakt als een baksteen. Er zijn geen taxi's in de stad, vanwege de mafia. Maar wie zijn hand opsteekt, merkt dat het barst van de taxi's. De rijen voor winkels zijn weg; ze staan nu voor wisselkantoren. Albert Heijn trok zich uit Rusland terug. Maar in een Moskouse supermarkt staan blikken knakworst van het AH Huismerk.

Wat waar is, kan ook niet waar zijn in Rusland. Chaos overheerst. Maar om nou te zeggen dat het slecht gaat, zoals uit de officiële cijfers blijkt . . .

“Het gaat hier goed. Je ziet het om je heen. Er brandt licht in de winkels. Ze zijn open, de planken zijn gevuld. Er rijden auto's, er staan zelfs files. De mensen zien er goed uit. Overal wordt gebouwd. Je voelt de vooruitgang op straat.”

Bill Potvin, general manager van accountants- en advieskantoor Deloitte en Touche in Moskou, loopt over van enthousiasme. Typische Amerikaan, denk je dan. Want rapporteerde de Oosteuropabank niet nog onlangs dat de produktie in de ex-Sovjet-staten keihard daalt?

Ook de Russiese statistieken geven Potvin ongelijk; dit jaar daalt het bruto nationaal produkt met 14 procent. De industriële produktie knalt zelfs met 21 procent achteruit. “Iedere procent omlaag wordt gezien als een tragedie. Maar dat is het niet. Wanneer je stopt met maken van produkten die niemand nodig heeft, zie je in de statistieken een achteruitgang. Maar praktisch gesproken is er geen sprake van achteruitgang”, verklaart Oleg Viyougin, directeur bij het ministerie van financiën. En vermoedelijk is ook dat weer waar.

Liegen

“Statistieken liegen”, doet Potvin de zaak af. Hij heeft aan den lijve ondervonden wat er de laatste vijf jaar in Moskou is veranderd. En dat is heel veel: “In Washington kom ik tegenwoordig meer bedelaars tegen dan hier.”

Het land zit vol paradoxen. Er zijn inmiddels 2500 banken. Maar sparen doet niemand; wie geld heeft, geeft het gauw weer uit. Lada's voor kleine 'ritselaars', Mercedessen voor de nieuwe rijken. Dure restaurants en disco's zitten vol.

Lenen is er ook niet bij door gebrek aan garanties of onderpanden. Zolang onduidelijk is van wie de huizen en gebouwen zijn, kan er geen hypotheek op worden genomen. En zonder hypotheek is er geen geld om panden op te knappen.

Geld overboeken is niet rationeel: tegen de tijd dat de roebels aankomen (meestal 6 tot 8 weken later) is het bedrag door inflatie afgekalfd. Gebrek aan zulke faciliteiten belemmert op een onvoorstelbare manier de vooruitgang. Wie vanuit Moskou handelt met Novosibirsk of Wladiwostok, moet er immers bijkans achteraan reizen om het financiële deel van de transactie af te ronden. Bijna alle handel wordt vooruitbetaald. Cash.

Desondanks zijn er 2500 banken ontstaan. Hun belangrijkste activiteit is geld wisselen. Salaris wordt meestal in dollars vastgesteld en tegen de dagkoers in roebels uitbetaald. De werknemer snelt vervolgens naar een wisselkantoor om er weer dollars van te maken. Winkeliers, die volgens de nieuwste oekaze in roebels moeten afrekenen, gaan vaak drie keer per dag wisselen.

Zonder de traditionele bankdiensten, sparen, lenen en overboeken, lijkt er voor de Nederlandse banken - die geen klantloketten hebben - in Rusland weinig te halen. Maar dat is een misverstand, zoals in juni bleek, toen op politiek topniveau een strijd over bankvergunningen werd beslecht.

Maarten Pronk, directeur van ING Bank Moskou denkt volgend jaar zelfs aan de concernwinst bij te dragen. Het kantoor Moskou, nu volledig op stoom met 35 personeelsleden, verdient zijn geld in deze archaïsche markt met high tech-bankprodukten. Roebel-swaps, de geldmarkt en 'tweede hands' handel in schuldpapier. ING vond die tweedehands handel in obligaties uit in Zuid-Amerika. Pronk weet er alles van: hij zat daar tien jaar lang voor de bank en was erbij.

De oude Sovjet-obligaties, waar geen rente meer op wordt betaald door het uiteenvallen van de unie, doen 'tweede hands' tussen de 25 en 50 procent van de nominale waarde. Dat percentage geeft aan hoe groot in de markt de kans geschat wordt dat de hoofdsom ooit wordt terugbetaald.

Pronk: “Of de koers nou naar boven of naar beneden gaat, kan ons eigenlijk niet schelen. Wij verdienen aan beweging.” Ook de oude bevroren dollartegoeden uit de Sovjet-tijd figureren op deze tweede hands markt. Hier is de kans op terugbetaling groter: de koers schommelt rond de 77 procent.

Hoe ervaren Pronk ook is, het werken in Rusland valt hem zwaar: “De financiële infrastructuur in Zuid-Amerika was beter dan hier.” Een professionele geldmarkt is er bijvoorbeeld niet. Een aantal buitenlandse banken is doende zo'n circuit op te zetten onder het motto de overheid kan beter roebels in de markt lenen dan bankbiljetten bij te drukken. De gierende inflatie, nog onlangs ging er op één ochtend 20 procent van de koers af, houdt de omvang van die roebelmarkt echter nog beperkt.

De instabiliteit van de roebel ondermijnt eigenlijk iedere poging tot opbouw van het-maakt-niet-uit-wat. Contracten in roebels zijn onbetrouwbaar. Boekhoudingen geven geen juist beeld. Export is door een overgewaardeerde roebel onaantrekkelijk. Import wordt juist wel aantrekkelijk, maar dat is voor de economie weer niet goed.

Het ontbreken van eenvoudige faciliteiten als registratie van eigendom van bijvoorbeeld aandelen frustreert vooruitgang. Tekenend is de gang van zaken na de privatisering van grote bedrijven. Via de uitgifte van vouchers kregen 40 miljoen mensen een of meer aandelen in een industriële onderneming. Die stukken zijn echter waardeloos, zolang er niet in gehandeld wordt. En zolang ieder bedrijf zijn eigen aandeelhouders registreert, is handel nagenoeg onmogelijk. Enkele schrandere brokers-dealers profiteren door bij fabriekspoorten werknemers geld te bieden voor hun aandelen. Deze bemiddeling bij verkoop kost - uiteraard - wel geld.

Daarbovenop komt een onbetrouwbaar en onduidelijk belasting- en dito juridisch stelsel. Fnuikend voor buitenlandse investeerders, die niet weten waar ze aan toe zijn. Nog erger wordt het omdat de Russen geen traditie hebben van belasting betalen. De staat werd altijd gefinancierd door de bedrijven. Er zal stevig toezicht nodig zijn om de Russen in dit opzicht te 'heropvoeden'. En dat is er niet.

Rusland is in feite een cowboy-land geworden. Het recht van de sterkste, de brutaalste, zegeviert. De vrije markt in optima forma. Ouderen en militairen zijn slecht af: de zorgzaamheid van de staat stelt niet veel meer voor. Veelal moeten kinderen, voor zover die wel in staat zijn in dit 'wild-west' te gedijen, hun ouders helpen. De kerk is in opkomst als instantie die zich ontfermt over armen.

In zo'n jungle heeft niemand trek om grote bedragen of geld voor lange tijd te investeren. Russen noch buitenlanders. En al zeker geen rationeel opererende ondernemingen zoals VNU en Ahold. Die kunnen met die regelloosheid niet uit de voeten. Dat ligt anders voor de 'handige jongens'.

Zoals Jan Hogenkamp. Opel-dealer te Meppel. Leerde op vakantie mensen kennen van het Moskouse Rushotel en verkocht ze een Opel. Dat werd een trend, compleet met eigen garage in Moskou. In zijn hoogtijdagen reëxporteerde hij ook duizenden Lada's per jaar. De staat voerde ze uit voor de harde valuta van Hogenkamp. Die verkocht ze door aan rijke Russen die zo de wachtlijst ontliepen. Ook voor harde valuta.

Ten slotte kocht hij het Rushotel, enkele supermarkten en een restaurant, dat inmiddels is omgedoopt in 'Amsterdam'. Lampekappen uit Holland zetten er de toon. De exploitant werd een persoonlijke vriend. Mevrouw Hogenkamp nam ze mee naar de Decorette in Meppel om tafelzeil in te slaan “want er lagen van die vieze lappen op tafel”. En ze verordonneerde dat het toilet dagelijks schoongemaakt moet worden - voor Russische begrippen enorme uitsloverij.

De supermarkten staan vol AH-huismerk-artikelen. Gewoon ingekocht bij AH-grootverbruik. Dat is frappant, want Ahold poogde zelf tevergeefs een distributiecentrum in Moskou op te zetten. Met subsidie nota bene. Hogenkamp: “Ik ben daar eigenlijk heel kwaad over.”

Hogenkamp doet netjes zaken, zegt hij. Hij betaalt fatsoenlijk belasting, en respecteert de regels voor zover die er zijn en aan hem duidelijk zijn. Net als Derk Sauer, uitgever. Sauer werkte eerst met VNU, maar de zaken lopen soepeler, sinds hij Moscow Times uitgeeft voor eigen rekening en die van enkele vrienden zoals het Postcodeloterij-duo Boudewijn Poelmann en Simon Jelsma. “Wij proberen als fatsoenlijke burgers door het leven te gaan”, zegt Sauer.

Uit hetzelfde hout gesneden is Karel Aalbers, voorzitter van voetbalclub Vitesse. Hij borrelt regelmatig met Jeltsin en dat opent in zakelijk opzicht deuren. Zijn bedrijf, AEC, verzorgde een moderne studio voor de Russische staatstelevisie, neemt deel in een leerlooierij in de Kaukasus, en werkt nu aan de ombouw van het militair-industriële complex.

Dirk Meiniger, directeur van AEC in Moskou, vertelt trots dat hij niet is van het snelle 'hit and run'-type. Hij verhaalt over lange-termijninvesteringen. Let wel, de dollars moeten dan binnen 2,5 tot 3 jaar worden terug verdiend - een periode die we in Nederland nog niet eens middellang noemen. De meeste Russen vinden vooruitkijken naar de verkiezingen in 1996 al een hele lange termijn, schetst Meiniger het perspectief.

Mede dankzij dit soort 'entrepreneurs' draait het land. Het is dit informele circuit, dat de samenleving gaande houdt. Alles wordt geritseld en geregeld. De oude netwerken die vroeger doorseinden in welke winkel worst te koop was, geven nu door op welke manier geld te verdienen is. Wie naar zijn werk rijdt en onderweg een toerist een taxi ziet zoeken, komt een uurtje later - en 20 dollar rijker.

Kleine hokjes

Overal op de stoep staan - tegenover de echte etalages - kleine hokjes. Geprivatiseerde winkels van slechts een paar vierkante meter groot. 's Avonds laat zijn er altijd nog een paar open. Ze verkopen van alles. Een paar dollar verdiend met de verkoop van bananen bij de metro-ingang, kan gebruikt worden om via-via een doos muziekcassettes aan te schaffen.

Het hoogste doel lijkt dan nog zelf naar het westen te kunnen reizen om inkopen te doen. Daarna kan het hard gaan: alles is handel. Mercedes, disco en Nintendo komen binnen bereik en blijven buiten de statistiek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden