Corruptie holt het ANC uit

Slechte infrastructuur en een school gebouwd van oude zeecontainers: critici verwijten het ANC dat het in 15 jaar weinig verbetering heeft gebracht. (FOTO EPA)

Het Afrikaans Nationaal Congres triomfeerde in 1994 glorieus als morele overwinnaar over de apartheid. Maar de morele geloofwaardigheid van de bevrijdingsbeweging is in de vijftienjarige regeringsperiode ernstig geërodeerd door fraude en corruptie binnen de gelederen.

Het ANC kwam aan het bewind op de vleugels van de bijna heilige Nelson Mandela. Het contrast: de presidentsverkiezingen van 2009 zullen zo goed als zeker worden gewonnen door ANC-voorzitter Jacob Zuma, tegen wie tot voor kort nog zestien aanklachten wegens corruptie, fraude, afpersing, witwassen en belastingontduiking liepen. Stuk voor stuk aanklachten in verband met het wapenschandaal, de grootste corruptieaffaire in de Zuid-Afrikaanse geschiedenis. Maar na acht jaar onderzoek besloot Justitie maandag om de zaak te laten vallen, op technische gronden: onrechtmatig gebruik van gerechtelijke procedures. „Vervolging is mogelijk, noch wenselijk”, sprak het hoofd van het Openbaar Ministerie, Mokotedi Mpshe.

Oppositiepartijen en analisten stellen dat het OM is gezwicht voor druk van de regeringspartij om af te zien van vervolging van de presidentskandidaat. „Er was absoluut sprake van politieke druk”, stelt onderzoeker Marius Roodt van het Institute of Race Relations, een gezaghebbende, onafhankelijke politieke denktank. De beslissing schaadt het imago van Zuid-Afrika, meent hij. „Officieel is iedereen voor de wet gelijk, maar in dit geval gaat dat duidelijk niet op.”

Ook analist Prince Mashele van het Pretoriase Institute for Security Studies stelt dat het OM al heel lang onder –publieke– druk stond om de zaak te laten vallen. Politieke inmenging is volgens hem niet te bewijzen, maar ’zeker is wel dat de onafhankelijkheid van het gerechtelijk apparaat sinds het verdwijnen van de apartheid nooit eerder zo zwaar op de proef is gesteld’.

Zuma ontspringt dus de dans, al had het OM naar eigen zeggen een sterke zaak. Andere ANC-kaderleden die wél zijn veroordeeld in de wapenaffaire, kwamen er in de praktijk ook genadig van af. Zo kreeg Zuma’s goede vriend en financieel adviseur Schabir Shaik in 2005 vijftien jaar cel voor het aannemen van grote sommen smeergeld. Volgens het OM is dat doorgesluisd naar Zuma. Begin maart werd Shaik vervroegd vrijgelaten, op medische gronden. Hij zou terminaal ziek zijn. Shaik had slechts 28 maanden uitgezeten en die bovendien voornamelijk in relatieve vrijheid in ziekenhuizen doorgebracht. Critici vermoeden dat het ANC de hand heeft gehad in Shaiks vrijlating. Er loopt een onderzoek naar de betrokken medici.

Ook ANC-topman Toni Yengeni bracht slechts korte tijd in de cel door. Hij kreeg in 2006 vier jaar gevangenisstraf omdat hij via een Duits wapenbedrijf fikse korting had gekregen op een gloednieuwe Mercedes. Yengeni stond na vier maanden al weer buiten: vervroegd vrijgelaten.

Een andere geruchtmakende zaak is ’Travelgate’. In 2004 kwam aan het licht dat 136 parlementariërs (voornamelijk ANC’ers) hadden gesjoemeld met reiskostenvergoedingen. Velen van hen zitten nog steeds voor het ANC in de bankjes. Ondanks protesten van de oppositie mochten zij in mei vorig jaar meestemmen over het wetsvoorstel dat leidde tot het afschaffen van de Scorpions, de speciale opsporings- en vervolgingseenheid tegen corruptie en georganiseerde misdaad. Het ANC besloot in januari 2008 de Scorpions te ontbinden, nadat de elite-eenheid een reeks prominente kaderleden van de regeringspartij door het slijk had gehaald en voor het gerecht had gesleept. Onder hen Tony Yengeni, Jacob Zuma en landelijk korpschef van de politie, Jackie Selebi. Laatstgenoemde zou corrupte banden hebben met topfiguren uit de onderwereld.

Het arrestatiebevel tegen Selebi kostte Scorpions-baas annex OM-hoofd Vusi Pikoli de kop. Hij werd begin 2008 door president Thabo Mbeki afgezet en vervangen door Mokothedi Mpshe. Selebi is hangende zijn rechtszaak met betaald verlof gestuurd. De zaak staat voor half april op de rol.

Al deze grote zaken en talloze kleinere affaires hebben het blazoen van de regeringspartij danig bevlekt. Van de miljoenensteun in 2004 van het staatsbedrijf Petro SA voor de campagnekas van het ANC, en de vicepresidente die een rijbewijs kocht omdat ze geen tijd had om examen te doen, tot het recente debacle rond ANC-woordvoerder Carl Niehaus.

„Het morele gezag van de partij, dat voor een groot deel rustte op de schouders van Nelson Mandela, is ernstig uitgehold”, zegt historicus Kwandi Kondlo van het Human Sciences Research Council, de onafhankelijke onderzoeksraad voor menswetenschappen in Pretoria.

Hij ziet duidelijke parallellen tussen de ontwikkeling van het Afrikaans Nationaal Congres en die van andere Afrikaanse bevrijdingsbewegingen zoals Frelimo (Mozambique), Swapo (Namibië) en als afschrikwekkendst voorbeeld Zanu-PF in Zimbabwe. Zij namen allemaal op zeker moment de macht over van de koloniale heersers. „Jarenlang waren ze verwikkeld in een vrijheidsstrijd, voerden ze allerlei clandestiene operaties uit en ontdoken ze waar mogelijk de wet. Maar als de strijd is gestreden en ze de macht hebben overgenomen, moeten ze zich ineens gaan gedragen als nette burgers en ethisch verantwoord gaan regeren”

Dat wringt, aldus Kondlo. Eenmaal op het pluche, blijkt het moeilijk om de oude gewoontes af te leren. Corruptie sluipt er makkelijk in. De vrijheidsvechters die nu hoge posities bekleden, vergeten hun voormalige strijdmakkers niet. Hun vriendjes worden beloond met belangrijke posten, ongeacht of ze over de kwalificaties beschikken om het departement of staatsbedrijf te leiden.

Zuid-Afrika kent ook geen onafhankelijke publieke sector. Directeuren van ziekenhuizen of staatsbedrijven, zoals de energieleverancier Eskom of het telefoniebedrijf Telkom, zijn gelieerd aan het ANC. Publieke aanbestedingen gaan bij voorkeur naar personen en ondernemingen die de partij steunen, zegt Kondlo. „De financiering van dergelijke regeringspartijen is ook altijd gehuld in een wolk van corruptie.”

Corruptie is wijd verspreid, in alle bestuurslagen, stelt ook het South African Istitute of Race Relations. „Het idee van de nieuwe machthebbers is: nu zijn wíj aan de beurt”, zegt de vlotgebekte Marius Roodt in zijn kantoor in hartje Johannesburg.. „Na alle ellende die we hebben doorstaan in de strijd tegen de apartheid hebben we recht op een beloning. It’s payback-time.” Hij citeert een bekende uitspraak van voormalig presidentieel woordvoerder Smuts Ngonyama: I didn’t join the struggle to stay poor (Ik heb niet meegevochten om arm te blijven). Dat motto leidt tot affaires zoals nu rond de nationale luchtvaartmaatschappij SAA: een lucratief cateringcontract ging naar het bedrijf van de vrouw van de directeur.

Dankzij stimuleringsmaatregelen voor Black Economic Empowerment hebben ’zwarte’ bedrijven ook de voorkeur van de regering. Roodt: „Je ziet nieuwe ANC-kaderleden obsceen veel geld verdienen dankzij die BEE-aanbestedingen. Zelfs al gebeurt dit zonder corruptie. Maar de ambtenaar onder op de ladder ziet dit ook en die verlangt ook zijn deel van de rijkdom.”

Het ANC hamert zelf ook op het belang van het uitroeien van corruptie, machtsmisbruik en nepotisme binnen zijn rangen. Maar als er corruptie aan het licht wordt gebracht – zij het door justitie of door de media – dan is de tolerantiegrens binnen het ANC hoog, stelt Roodt. Het gaat immers om oude kameraden, die een misstap hebben begaan. „Zo’n Tony Yengeni bijvoorbeeld. Toen hij de gevangenis in moest, werd hij vrolijk door de ANC-top uitgeleide gedaan. Dat ging van ’nou, succes Tony, en tot later’.” Hetzelfde welkomstcomité stond er weer bij Yengeni’s vrijlating, korte tijd later.

De regeringspartij is al vijftien jaar onafgebroken aan de macht, met een meer dan tweederde meerderheid in het parlement. Dat betekent dat de partij in principe elk willekeurig wetsvoorstel erdoor kan drukken, ongeacht de consequenties voor de democratie. Desondanks heeft het ANC hier weinig misbruik van gemaakt, stelt Roodt. „Alleen waar het gaat om het afschaffen van de Scorpions.” Volgens opiniepeilingen was ruim twee derde van alle Zuid-Afrikanen hier tegen.

De ANC-regering is niet door en door corrupt, benadrukt hij. „Vergeleken met andere Afrikaanse landen doet Zuid-Afrika het niet eens zo slecht. Je kunt hier nog gewoon een paspoort krijgen of een werkvergunning aanvragen zonder iemand om te kopen. Al duurt het dan wel langer.”

In de corruptie-index van de internationale organisatie Transparency is Zuid-Afrika met een score van 4,9 een middenmoter. In 2008 stond het land op plaats 54 in de ranglijst van 180 landen. Zuid-Afrika doet het duidelijk beter dan omringende landen als Namibië (4,5), Madagaskar (3,4), Zambia (2,8) en Zimbabwe (1,8). Alleen Botswana (5,8) is minder corrupt. En Zuid-Afrika scoort nog altijd beter dan Europese landen als Italië (4,8), Griekenland (4,7) en Polen (4,6).

De partij heeft in vijftien jaar ook daadwerkelijk veel bereikt voor het arme deel van de bevolking, stelt Roodt. Vooral op het gebied van huisvesting, water en elektriciteit. Dat deel van de kiezers zat er dan ook totaal niet mee dat de presidentskandidaat werd aangeklaagd voor corruptie, weet hij. „Ze hebben nu een huis en elektriciteit, en als ze het niet hebben, geloven ze nog dat ze het gaan krijgen.”

De ongeschoolde Zuma, die meerdere vrouwen heeft en regelmatig in traditionele luipaardvellen staat te dansen, staat ook veel dichter bij de meeste kiezers dan de aristocraat Mbeki. Roodt: „Voor zijn imago in het buitenland is het misschien niet zo best, maar hier is hij daardoor wel populair.”

De historische beëindiging van de apartheid is en blijft de kurk waar het ANC op drijft. In 2004 incasseerde de partij ruim 69 procent van de stemmen en voor 22 april wordt minimaal 60 procent voorspeld. Daarvan is nog altijd zeker 50 procentpunt toe te schrijven aan de ’bevrijding’, aldus Roodt.

De jaren van onafgebroken herkiezingen met grote meerderheid hebben de partij ook het idee gegeven dat ze de enige rechtmatige leider van Zuid-Afrika is. Jacob Zuma verklaarde ooit dat het ANC zou regeren ’tot de wederkomst van Christus’. „Dat neigt naar een messias-complex”, oordeelt Prince Mashele. Het ANC vereenzelvigt de belangen van het land met die van de partij, meent hij. „Anders zouden ze de presidentskandidatuur van Zuma niet koste wat kost hebben doorgezet.”

Het ANC zou er goed aan doen zich op zijn positie te beraden, en zich als politieke partij los te koppelen van de staat, adviseert Mashele. „Het is typerend voor een bevrijdingsbeweging om te gaan denken dat het land van jou is. Robert Mugabe spreekt bijvoorbeeld altijd over ’my Zimbabwe’. Maar een land is geen eigendom van de regerende partij. Zuid-Afrika is een staat van 48 miljoen mensen, en niet van het ANC.”

(Trouw)Beeld REUTERS
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden