Review

Cornelis Verhoeven redt de eer van Nietzsche

“Je gaat naar vrouwen? Vergeet de zweep niet!” Het is een van de bekendste, en meteen ook onaangenaamste citaten uit het werk van de Duitse filosoof Friedrich Nietzsche.

Uit de gewraakte passage in 'Aldus sprak Zarathustra' blijkt weliswaar dat Nietzsche niet in de eerste persoon spreekt - het advies is afkomstig van een oude vrouw - maar er blijkt ook uit dat hij haar uitspraak waardeert. Ze wordt beschreven als een kostbare wijsheid, die bij wijze van gunst wordt doorgegeven aan Zarathustra.

En ook Zarathustra zelf, Nietzsche's alter ego, beschouwt de aan hem toevertrouwde waarheid als een kostbare schat. Daaruit moeten we, zo lijkt het, wel concluderen dat Nietzsche pleit voor het onderwerpen van vrouwen, bij voorkeur met behulp van een karwats.

Al langer dan een eeuw voelen enigszins beschaafde filosofen en Nietzsche-bewonderaars zich bij deze interpretatie ongemakkelijk. Maar vreemd genoeg nam niemand tot nog toe de moeite om eens uit te zoeken of Nietzsche het wel zo kwaad meende als het lijkt. Dat gebeurt nu voor het eerst, bij mijn weten, door Cornelis Verhoeven. In een vrolijk ogend boekje, getiteld 'Vergeet de zweep niet', stelt hij dat Nietzsche's uitspraak “te snel en te gemakkelijk wordt geplaatst in een lange traditie van mannelijke heerszucht en viriele stoerheid”.

Verhoeven staat bekend om zijn eigenzinnige manier van lezen. Hij concentreert zich het liefst op minieme stukjes tekst, en haalt daaronder dan een scala van betekenissen naar boven. Hij werkt niet in de breedte, maar in de diepte - als een archeoloog die onder een vierkante meter grond steeds dieper gelegen aardlagen blootlegt.

Nietzsches schijnbaar platte uitspraak leent zich kennelijk goed voor dit graafwerk, want dit boekje is een bijzonder succesvol voorbeeld van Verhoevens methode: elke nieuwe, dieper gelegen opgraving brengt een nieuwe vondst aan het licht, en elke vondst verklaart weer iets over de juist omgewoelde laag daarboven.

De eerste vondst is dat Nietzsche's woord waarschijnlijk precies het omgekeerde betekent van wat we denken. 'Vergeet de zweep niet!' kan volgens Verhoeven namelijk niet betekenen 'vergeet niet hem mee te nemen', want Zarathustra vindt zelf al dat mannen geroepen zijn om te slaan en te heersen. En het is onwaarschijnlijk dat de wijze oude vrouw Zarathustra's opvattingen domweg bevestigt. Zij wil hem juist herinneren aan een waarheid die in vergetelheid dreigt te raken: “de waarheid”, aldus Verhoeven, “dat vrouwen wel eens de zweep, de plak of de pantoffel hanteren om mannen te temmen of in het gareel te houden”. Niet vrouwen, maar mannen hebben kennelijk iets te vrezen van de zweep.

Dit lijkt misschien een vergezochte interpretatie. Maar Verhoeven heeft, ter verdediging, een nieuwe vondst paraat: een foto uit 1882, het jaar waarin Nietzsche werkte aan 'Aldus sprak Zarathustra'. We zien twee mannen, als paarden aangespannen voor een wagen. Een van hen is Nietzsche (met snor), de ander zijn vriend Paul Rée. In de wagen zit een jonge vrouw, met in haar hand iets dat op een zweepje lijkt. Het is de Russische intellectuele Lou Salomé, op wie Nietzsche in datzelfde jaar 1882 tot over zijn oren verliefd was geworden. In dit eigenaardige tafereeltje is het inderdaad Lou, en niet Nietzsche, die de zweep hanteert.

Wie ensceneerde de foto, en met welke bedoeling? Ziet Lou er eigenlijk wel uit of ze wil gaan slaan, of wil ze met haar zweepje iets anders laten weten? En welke rol speelt hierbij Nietzsche's verliefdheid?

Op al die vragen geeft Verhoeven op zijn eigen precieze, maar lichtvoetige wijze antwoord. Aan zijn voorzichtige aankondiging Nietzsche “enig hermeneutisch recht te willen doen” wordt dan ook ruimschoots voldaan. We kunnen het rustig wat sterker uitdrukken: Verhoeven slaagt erin Nietzsche's eer te redden.

Niet alleen blijkt diens botte uitspraak, als alle scherven aan elkaar zijn gelijmd, een subtiel, gemaskeerd eerbetoon aan een jonge vrouw - het tegenovergestelde van wat we er gewoonlijk in lezen. Verhoeven toont met zijn verrassende conclusie tevens aan dat je bij Nietzsche niet onder de oppervlakte kunt blijven. Zijn cryptische uitspraken dwingen de lezer, aldus Verhoeven, “het ver te zoeken”. Nietzsche lezen is graven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden