Controversiële regisseur die successen vierde in binnen- en buitenland

GEERT GROOT KOERKAMP

Meer dan drieduizend mensen maakten vorige week de gang naar het Moskouse Vachtangovtheater om afscheid te nemen van Ruslands grootste theaterregisseur. Ondanks zijn respectabele leeftijd (97 jaar) kwam het nieuws van Joeri Ljoebimovs dood als een schok voor cultuurminnend Moskou, als het einde van een tijdperk.

Zijn uitvaart vond op uitdrukkelijk verzoek van Ljoebimov zelf niet plaats in het dankzij hem legendarisch geworden Tagankatheater, waar Ljoebimov sinds de jaren zestig zovele triomfen had gevierd. Na een salarisconflict met de acteurs van het theater had Ljoebimov het teleurgesteld maar resoluut de rug toegekeerd. Hij bezwoer met pijn in het hart dat hij 'niet tijdens mijn leven en ook niet na mijn dood' ooit nog de drempel van het theater zou overschrijden.

Wie Taganka zegt, zegt Ljoebimov. In 1964 kwam hij aan het hoofd te staan van het eermalige Moskouse 'theater voor drama en komedie' aan het Tagankaplein - en maakte meteen furore. Een jaar eerder had hij met zijn studenten aan de theaterschool van het Vachtangovtheater een stuk van Bertolt Brecht opgevoerd dat zeer in de smaak viel bij de critici. De schoolleiding schrok van de scherpe politieke teksten. "Dubbelzinnigheden die bedoeld zijn om een associatie met onze Sovjetwerkelijkheid op te roepen zijn niet op hun plaats", oordeelde de rector. Maar Ljoebimov en zijn studenten hadden de tijd mee. Het waren de laatste maanden van de dooiperiode die onder Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov was ingezet en waarvan ze nog op het nippertje konden profiteren.

Ljoebimov en zijn studenten trokken volle zalen in het nieuwe Tagankatheater, dat zich snel ontwikkelde tot een kweekvijver van talent. Ljoebimov probeerde er stelselmatig te breken met het socialistisch-realistische theater van de voorbije decennia. Dat lukte hem opvallend lang en het leverde hem en zijn theater vele prijzen op, in binnen- en buitenland.

Een van Ljoebimovs bekendste talenten was Vladimir Vysotski, tevens een populaire bard. Bij diens overlijden in 1980 togen duizenden Moskovieten spontaan naar het Tagankatheater, wat de argwaan wekte van de autoriteiten. Een aan Vysotski gewijde voorstelling en nog enkele stukken werden verboden en in 1984 werd Ljoebimov tijdens een tournee met zijn groep in Engeland na het geven van interviews ontslagen en verloor hij op last van de toenmalige Sovjetleider Konstantin Tsjernenko zijn staatsburgerschap.

Onder Tsjernenko's voorganger Joeri Andropov leek er nog geen vuiltje aan de lucht voor de eigengereide regisseur. Dat was waarschijnlijk niet toevallig. Volgens Ljoebimov was hij eens ontboden door Andropov, toen nog KGB-chef, die hem uitbundig bedankte voor de 'redding' van zijn twee kinderen. Die droomden, aldus Andropov, van een theatercarrière en hadden aangeklopt bij Ljoebimov om hem hun talenten te tonen. Maar Ljoebimov ried ze aan eerst maar eens hun studie af te maken. Andropov was volgens Ljoebimov zo opgelucht omdat het voor de kinderen van het hoofd der geheime dienst geen pas zou maken te spelen in het controversiële Tagankatheater.

In 1988, met de hervormingsgezinde partijleider Michail Gorbatsjov in het zadel, kon Ljoebimov terugkomen naar Moskou. Opnieuw aan het roer van het Tagankatheater zette hij zijn regisseurswerk met verve voort, onder meer door de in de jaren tachtig verboden stukken alsnog op de planken te zetten. In een van zijn stukken, gebaseerd op een boek van Aleksandr Sozjenitsyn, speelde hij zelf de rol van dictator Stalin. Die had hij in 1941 van nabij gezien, toen Ljoebimov als lid van een zang- en dansensemble voor Stalin moest optreden in het Kremlin.

Joeri Petrovitsj Ljoebimov is op 30 september 1917 geboren in Jaroslavl. Hij overleed op 5 oktober 2014 in Moskou.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden