Consumeren of consuminderen?

Graaien bij de Dwaze Dagen van de Bijenkorf... (Trouw) Beeld Evert Elzinga

Bij consumenten slaat de twijfel toe in deze financiële crisistijden. Moeten ze hun geld laten rollen om de economie een oppepper te geven, of juist in de spaarpot gooien?

De gevolgen van de kredietcrisis blijven niet beperkt tot banken en hun falende bestuurders. Icesave-spaarders voelen al enige tijd de narigheid aan den lijve, maar langzaamaan krijgt het leven van alledag ook last van de uit de hand gelopen grootheidswaan in de glazen bankpaleizen. Ondernemers zien hun orderboeken met een ongekende snelheid leeglopen. Werkloosheid loert. De bouw, de auto-industrie en de reisbranche lopen vooraan bij de klaagzang. Dat is niet zo vreemd, want het zijn vooral de grote aankopen waarover de consument in deze onzekere tijden aarzelt: een huis, een nieuwe auto, een grote vakantie.

Anderzijds zien de winkelstraten er nog steeds gevuld uit. Wie een half uur bij een plaatselijk filiaal van de Mediamarkt gaat staan, ziet de in behoorlijke hoeveelheden voorbijkomen. Ook op het komende Sinterklaasfeest heeft het gedaalde vertrouwen geen vat. Volgens onderzoeksbureau Q & A Research zal de Sint even gul zijn als vorig jaar en misschien zelfs wel guller. We willen nog even van geen crisis weten, zo lijkt het.

Is de consument in verwarring? Moet hij zijn bedreigde spaargeld opmaken of juist meer gaan sparen om de komende moeilijke tijden te doorstaan?

Briefschrijver Willem Hoogendijk schetste maandag in deze krant een fundamenteler dilemma. Moet ik meer gaan consumeren, zoals de regering wil, om zo de economie draaiende te houden? Of biedt deze crisis juist een kans om blijvend te ’consuminderen’, waardoor de overgang naar een milieu- en mensvriendelijker (duurzame) economie mogelijk wordt gemaakt?

Het antwoord is niet simpel en eenduidig te formuleren. Het hangt erg af van je persoonlijke instelling en omstandigheden, zaken waarop je greep hebt, maar zeker ook van zaken die buiten je om gebeuren.

Een van die factoren is de menselijke geest. Voor de durfals onder ons biedt een recessie legio kansen. Met dalende prijzen voor luxe goederen ontstaat immers een kopersmarkt die aanleiding zou moeten geven tot bijvoorbeeld de aankoop van een huis of een auto. Er is ruimte om af te dingen: de verkoper zal je niet licht laten gaan.

Maar zo werkt het doorgaans niet. „De eerste reactie op een crisis is altijd defensief”, weet Gerrit Antonides, hoogleraar consumentengedrag aan de Wageningen Universiteit. „Mensen worden voorzichtig, sparen meer, lenen minder, stellen grote aankopen uit. Daar kan geen oproep van Balkenende om ’het geld te laten rollen’ tegenop.”

Veel hangt af van de persoonlijke situatie en de vooruitzichten. „Mensen hebben de neiging om zich door anderen te laten meeslepen”, aldus Antonides. „Dat moet je niet doen. Ga voor jezelf eerlijk na hoe je ervoor staat. Heb je een jong gezin of ben je al uit de kinderen? Dat scheelt nogal. Heb je genoeg geld en bijvoorbeeld een baan bij de overheid, waar ze je niet gemakkelijk ontslaan, dan kun je zonder veel risico doorgaan met geld uitgeven.”

Maar ook deze stelregel gaat niet altijd op, legt Antonides uit. „Sommige grote uitgaven houden een risico in. Sta je voor de keuze om een huis te kopen, dan helpt de aanwezigheid van veel eigen spaargeld. Dat verlaagt het leenbedrag en daarmee het risico als het fout gaat. Heb je anderzijds een tijdelijk contract of net een vaste baan waardoor je als eerste eruit vliegt bij problemen, dan is voorzichtigheid weer heel verstandig.”

Maar te voorzichtig is ook weer niet goed, zegt econoom Harry Huizinga, hoogleraar aan de Universiteit van Tilburg. „Mensen gaan in onzekere tijden meer sparen. Bij deze crisis wordt het vermogen van consumenten aangetast. Huizen worden minder waard en in pensioenen ontstaat, door de daling van de aandelenkoersen, een gat. Mensen gaan dan sparen om die gaten te dichten. Als ook nog eens inkomensachteruitgang of zelfs werkloosheid dreigt dan is consuminderen een logische stap. Ik zie in deze crisis dan ook een soort spaarwoede opkomen. Maar als er langdurig te weinig wordt geconsumeerd, heeft dat gevolgen voor de werkgelegenheid. Je ziet nu al sectoren, de reis- en autobranche, in de problemen komen. Dat versterkt weer de onzekerheid.”

Je kunt de crisis ook aangrijpen om de omslag naar een duurzamer economie te maken. Het kapitalistische systeem heeft grote creativiteit losgemaakt. Door onder meer slimme technologie zijn vele gebruiksgoederen goedkoper gemaakt, maar daarmee is ook de consumptieverslaving aangewakkerd. De grondstoffenvoorraad waarmee al deze goederen worden geproduceerd, is eindig. Een stapje terug kan dan geen kwaad, redeneren steeds meer mensen. Minder consumptie leidt immers tot minder files, minder vliegvakanties, minder energieverbruik, minder vlees eten. Allemaal zaken die goed zijn voor het milieu en die leiden tot een wereld die ook nog voor onze kleinkinderen is te bewonen.

Huizinga beaamt dat. „Die keuze kan gemaakt worden. Ik zie toch al een structureel lager inkomen gloren. Prijzen voor energie en voeding gaan ongetwijfeld weer stijgen naar een blijvend hoger niveau, waarmee de koopkracht terugloopt. Die aanpassing zal pijnlijk zijn, maar je kunt dan van het moment gebruikmaken om door te schakelen naar een duurzamere economie.”

Voor milieu-econoom Onno Kuik, onderzoeker aan het Instituut voor milieuvraagstukken van de Vrije Universiteit, hoeft de overgang van consumeren naar consuminderen helemaal niet pijnlijk te zijn. „De recessie lag toch al op de loer. Dat is een kwestie van conjunctuur. Maar het is korte termijn. Daar worden korte-termijnmaatregelen – stimulering – op los gelaten. Daarna is er weer groei. Die twee-eenheid moeten we ontkoppelen willen we naar een duurzame economie. De huidige crisis is daarvoor een kans.”

Kuiks adviezen voor de consument: „Blijf vooral uitgeven, maar besteed je geld verstandig. Als je een huis wilt, koop dan een huis dat met duurzame materialen is gebouwd. Koop een hybride auto als je er toch een nodig hebt. Daar hoeft de economie geen last van te hebben. Duurzaam is namelijk niet goedkoper. De hoogte van de bestedingen blijft dus op peil. Het gaat om een nieuw bewustzijn. Ik zie dat wel ontstaan. Kijk eens naar het succes van de duurzame Triodos Bank. Die trekt door de crisis tienduizenden nieuwe spaarders aan. Dat is een signaal.”

(\N)
Winkelen in de kringloopwinkel. (FOTO'S EVERT ELZINGA/MARCEL ANTONISSE, ANP)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden