Consumentenvertrouwen duikt onder het nulpunt

Een winkelstraat in Zwolle Beeld Herman Engbers

Voor het eerst in vier jaar slaat de gevoelstemperatuur van de Nederlandse economie uit in de min. Het consumentenvertrouwen komt in februari uit op -2, blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). 

Het vertrouwen van de consument daalt rap sinds het voorjaar van 2018. In april stond het nog op 25.

Het CBS meet het economisch vertrouwen van consumenten door hen maandelijks te vragen naar persoonlijke en algemene financiële verwachtingen. Om tot een eindscore te komen telt het statistiekbureau alle minnetjes en plusjes bij elkaar op. Bij -100 is iedereen negatief, bij +100 jubelen alle geraadpleegde Nederlanders over de vooruitgang.

Zowel het vertrouwen in de algemene economie als in de persoonlijke financiën is in de afgelopen maanden ingezakt. Over de algehele economie zijn Nederlanders nog net aan positief: 1. Als het gaat om persoonlijke koopbereidheid is de gemiddelde Nederlander sceptischer: -3.  

Opvallende daling

Vooral in internationaal perspectief is de Nederlandse daling opvallend. Gekeken naar de afgelopen twaalf maanden, dus nog zonder februari, verloor geen land in de Europese Unie zo snel het vertrouwen in de economie als Nederland.  “Traditioneel staat Nederland bij de top vijf, dus we konden ook heel hard achteruitgaan”, nuanceert Peter Hein van Mulligen, hoofdeconoom van het CBS. Nederland staat nu ergens in de Europese middenmoot. 

De daling is ook opvallend omdat de Nederlandse economie beter draait dan bijvoorbeeld de economie van het in de brexit verstrikte Verenigd Koninkrijk. Of die van Duitsland, dat een recessie eind vorig jaar maar net wist te voorkomen. De Nederlandse economie groeide vorig jaar met 2,5 procent en consumptiecijfers, eveneens door het CBS gepubliceerd, zijn ook al positief: Nederland besteedde in december 2,3 procent meer dan in dezelfde maand een jaar geleden. 

Beeld Trouw, SS

Wantrouwen

Waar komt dan toch dat wantrouwen in de economie vandaan? “Er zijn net een paar lastenverzwaringen doorgevoerd. De btw is verhoogd en ook rond de hogere energierekening is wat gedoe geweest. Dat zijn hele zichtbare dingen die geld kosten”, vermoedt Van Mulligen. Financiële verbeteringen door een lagere belasting of een hogere koopkracht worden pas later zichtbaar, of vallen überhaupt niet zo op, zegt hij. Is er een negatief sentiment door de gevreesde gevolgen van de brexit? “Dat zou kunnen.”

Of speelt er meer? In de aanloop naar de vorige crisis verdampte het vertrouwen van de consument ook razendsnel. Het voorgevoel van de consument heeft een enigszins voorspellende waarde, erkent Van Mulligen. “Meestal loopt het voorop in de metingen van de conjunctuur. Maar dat is geen wet van Meden en Perzen.” Hij benadrukt dat verschillende bureaus een minder harde groei voorspellen. “Geen krimp. Minder harde groei. Het hoeft niet altijd 2,5 procent te zijn.”

Jacky Willems met haar hond Pax.Beeld Werry Crone

‘Mijn portemonnee is sneller leeg en hetzelfde spul wordt alleen maar duurder’

Jacky Willems (55), Vianen

 Kattengrit was vorig jaar nog 1,09 euro. Nu betaalt ze er alweer bijna twee euro­ voor. De zorgpremie ging met een tientje omhoog en ook haar medicijnen werden prijziger. Waar de 55-jarige Jacky Willems uit Vianen ook mee zit: over tien jaar valt een deel van haar inkomen weg. “Ik krijg een uitkering omdat ik afgekeurd ben en leef ook van het pensioentje van mijn overleden man. Als ik 65 ben valt een van die twee weg.” Een gevolg van de verschoven AOW-leeftijd. Tot aan haar 67ste (wanneer ze een AOW’tje mag ontvangen) komt ze dan maandelijks 500 euro tekort. “Ik moet de komende jaren minstens 15.000 euro sparen om die twee jaar te overbruggen. Ik wil mensen dus adviseren: ‘Kijk vooral hoe het zit met je pensioen’.” 

Haar inkomensperikelen zorgen ervoor dat Willems weinig vertrouwen heeft in de politiek. “Ik vind het allemaal flapdrollen. Ze beloven van alles en doen niks. Heb jij iets gemerkt van dat extraatje? Je krijgt er zeven euro bij en er gaat elders weer vijftig euro af.” Ook in de economie gelooft ze niet al te veel. Vanwege haar eigen situatie over tien jaar. Maar ook vanwege haar zoons. De een heeft een vaste baan, kan zich bij blijven scholen, maar de ander is zelfstandig ondernemer. “Mijn oudste zoon heeft een eigen bouwbedrijf. Sparen voor zijn pensioen gaat moeizaam en hij heeft ook geen arbeidsongeschiktheidsverzekering. Want dan is hij maandelijks 500 euro kwijt. Peperduur.”

Het einde van de crisis? Dat heeft Willems nooit gevoeld. “Echt nooit”, benadrukt ze nog. “Het enige wat ik heb gemerkt is dat mijn portemonnee nog sneller leeg is. Dat het zelfde spul alleen maar duurder wordt. Dat heel veel dingen niet meer bekostigd worden door de zorgverzekering. Alleen al aan zorgkosten ben ik 220 euro kwijt. Dat is toch van de zotte.” Ze wil haar zoons goed verzorgd achterlaten. Maar Willems vraagt zich steeds vaker af of het haar wel gaat lukken met de huidige kosten.

Geertje Boekhouder (33) uit EdeBeeld Koen Verheijden

‘We zijn 20 euro meer kwijt aan de weekboodschappen’

Geertje Boekhouder (33), Ede

Na haar zwangerschap werd ze plotseling heel erg ziek. Geertje Boekhouder kreeg hartinfarcten, leverinfarcten en daarna zelfs de auto-immuunziekte lupus. Drie jaar geleden werd ze volledig afgekeurd en uiteindelijk kwam ze in de Wia terecht. Pittig, zegt ze daarover. Want ze heeft 30 procent van haar loon in moeten leveren.

“Tijdens de crisis had ik nog een volledige baan als verpleegkundige. Dus samen verdienden we goed.” Nu ze is afgekeurd, is het aanpoten. Vooral nu de boodschappen duurder worden. “Het lukte ons voorheen om voor 70 euro boodschappen te doen. Voor een gezin van drie mensen. Aan ons weekmenu is niets veranderd. Toch zijn we nu bijna 20 euro meer kwijt.”

Was een tros bananen bij de Albert Heijn eerder 99 cent, inmiddels is het 1,20 euro. “Dat is maar 21 cent, maar toch een vijfde meer dan het was.” Gezond leven wordt haast afgestraft, zegt Boekhouder die graag vers eet. Want door de btw-verhoging zijn vooral groente en fruit een stuk prijziger geworden. En dan de zorgpremie. Die ging bij haar met bijna 20 euro omhoog.

Ja, ze kreeg 30 euro bovenop haar Wia-uitkering. “Maar dat ben je zo kwijt aan die hogere premie en de boodschappen.” Dan is er nog die energietransitie. Boekhouder wil haar koopwoning graag energiezuiniger maken. “Maar dat kost zoveel geld. Dat lukt bijna alleen met subsidie. Zonnepanelen staan op het verlanglijstje, maar dat kunnen we nu nog niet betalen.”

Dat het consumentenvertrouwen daalt, vindt ze niet zo vreemd. “Als je dan het nieuws hoort dat de prijs van de energierekening verkeerd is berekend. Of als je ziet dat juist gezond leven niet wordt toegejuicht, ja dan kun je zeggen dat de politiek ons blij maakt met een dooie mus.” Maar snappen doet ze die politici ook. “Die zitten ook met hun handen in het haar. Die vragen zich natuurlijk ook af: hoe krijgen we dit rond? Hoe beschermen we de consument?”

Hoogleraar Fred van Raaij: ‘Er zit iets in de lucht wat mensen minder vertrouwen geeft’

Misschien weten consumenten zelf ook niet waarom hun vertrouwen daalt, oppert hoogleraar Fred van Raaij. Het is moeilijk met zekerheid iets te zeggen over het verdwenen consumentenvertrouwen, zegt de hoogleraar economische psychologie aan de Tilburg Universiteit. Consumentenvertrouwen is een beetje het zweverige neefje binnen de economische graadmeters: een relevante factor, maar de logica erachter is soms niet te volgen.

Wat is er zo onbegrijpelijk aan het dalende consumentenvertrouwen?

“We hebben er geen verklaring voor. Vanaf oktober, november verliezen mensen opeens snel hun vertrouwen, terwijl het economisch best goed gaat met Nederland. Het CBS weet het ook niet. Eigenlijk zouden zij bij hun enquête aanvullend onderzoek moeten doen. Met de vraag: wat is de achterliggende oorzaak?

“Het kan best dat uit een diepgaand onderzoek zou blijken dat mensen niet weten waarom ze nu negatief zijn. Dat ze het niet goed onder woorden kunnen brengen. Het zijn geen economen die de toekomst kunnen voorspellen, maar burgers met een onbestemd gevoel van optimisme of pessimisme.”

Het CBS wijst wel mogelijke oorzaken aan. Btw-verhoging, de hogere energierekening, internationale perikelen als de brexit.

“En misschien ook de angst voor een conflict tussen Oost en West. Maar welk van die redenen het precies is en in welke mate?

“Onlangs  ging de belofte van de regering onderuit dat we er allemaal op vooruit zouden gaan, doordat de energiekosten hoger waren dan verwacht. Maar dat kan niet meegespeeld hebben. Deze meting is begin februari al gedaan. Dat effect wordt in maart zichtbaar.

“Er zit iets in de lucht wat mensen minder vertrouwen geeft. Het is misschien een beetje een gewaagde suggestie, maar ik denk dat het een gelehesjes-achtig gevoel kan zijn. Zo van: het gaat beter in Nederland, maar wij profiteren daar niet van. Onze salarissen en lonen stijgen niet mee, waar je dat in deze economie wel zou verwachten.”

De bestedingen stijgen intussen lekker door. Kunt u dat wel verklaren?

“Dat is een paradox. Ik heb onderzoek gedaan naar de voorspellende waarde van het consumentenvertrouwen voor de consumptie. Een slechte beoordeling van het eigen inkomen, zoals nu het geval, zou je na zes tot twaalf maanden terug moeten zien in de consumptie. Dat zou langzaamaan effect moeten hebben. Maar de verkopen voor Kerst en Sinterklaas zijn gewoon normaal geweest of zelfs gestegen.”

Dus we kunnen verwachten dat de bestedingen de komende maanden terug zullen lopen?

“Volgens de theorie zou dat moeten en in het verleden is dat ook zo geweest. Maar omdat deze daling van consumentenvertrouwen op zichzelf al een raadsel is, zou er weleens een nieuw raadsel bij kunnen komen.”

Lees ook:

Raadselachtig: de economie groeit, maar de consument blijft sceptisch

Het consumentenvertrouwen daalt. Raadselachtig, vindt hoofdeconoom Peter Hein van Mulligen van het Centraal Bureau voor de Statistiek CBS . Want een reden voor die daling ziet hij niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden