Constructieve oppositie leidt tot tevreden kiezers

Klagen over de constructieve opstelling van oppositiepartijen is niet terecht, vindt onderzoeker Simon Otjes. 'Dit past juist goed bij onze consensuspolitiek.'

Sinds 2013 is het begrip 'constructieve oppositie' aan het Nederlandse politieke woordenboek toegevoegd. Het kabinet sloot akkoorden met D66, ChristenUnie, SGP en GroenLinks. Maar ook het CDA stelde zich constructief op: de christen-democraten steunden meer dan 90 procent van de wetgeving van het kabinet.

Volgens Leidse politicologen Van Holsteyn en Koole is het 'vervagen' van het verschil tussen coalitie en oppositie zorgwekkend. Een democratie heeft volgens hen een echte oppositie nodig. Ze waarschuwen dat een te constructieve houding van de oppositie 'een giftige werking' kan hebben op het democratische spel (Opinie, 24 maart). Mensen die tegen het kabinetsbeleid zijn, hebben bij de verkiezingen nauwelijks een keuze. Er zijn maar een paar partijen (zoals SP en PVV) die categorisch tegen de agenda van het kabinet zijn. Op welke partij moet je stemmen als je een gematigd alternatief voor het kabinetsbeleid zoekt? Volgens Koole en Van Holsteyn wordt de vitaliteit van de democratie door de constructieve oppositie geslachtofferd aan de bestuurbaarheid. Empirisch bewijs voor hun omineuze voorspelling bieden de heren niet.

undefined

Consensus

Door te klagen over het 'vervagen' van het onderscheid tussen coalitie en oppositie impliceren Van Holsteyn en Koole onterecht dat er in het verleden een messcherp onderscheid tussen coalitie en oppositie was. In de Nederlandse consensusdemocratie was dit onderscheid altijd veel minder sterk dan in andere landen. Sinds 1998 komt gemiddeld 77 procent van de wetgeving door de Eerste én de Tweede Kamer zonder ook maar één tegenstem.

Dat juist D66, ChristenUnie en de SGP deze rol op zich nemen, is niet verwonderlijk. Deze partijen voeren geen oppositie om het oppositievoeren: D66 vond in 1989 al de constructieve oppositie uit. Het feit dat in Nederland sinds 2012 zo gemakkelijk akkoorden tussen de regering en de coalitie werden gesloten, laat zien dat deze traditie van consensusdemocratie nog steeds springlevend is.

Maar misschien is deze traditie van samenwerking en harmonie al jaren een gif. Uit onderzoek blijkt het tegenovergestelde. Arend Lijphart, een andere prominente Leidse politicoloog, heeft al in de jaren '90 laten zien dat in landen met een stelsel waarbij kiezers een heldere keuze hebben tussen een regering van de ene of de andere kleur, kiezers minder tevreden zijn over de kwaliteit van de democratie dan in landen met een consensusstelsel als het onze, met een minder scherp onderscheid.

undefined

Middenkoers

Hoe komt dit? In landen met zo'n heldere keuze, zijn de mensen die op de regerende partij stemden in grotere mate tevreden over de kwaliteit van de democratie dan mensen die op een oppositiepartij hebben gestemd. Dat is op zich logisch: zo'n stelsel creëert winnaars en verliezers. In landen met een traditie van consensus is het verschil tussen winnaars en verliezers veel kleiner. Ook kiezers van oppositiepartijen kunnen zich herkennen in het beleid. Dat komt deels doordat kabinetten in zulke stelsels vaker een middenkoers varen.

We kunnen dus eigenlijk best optimistisch zijn over de constructieve relatie tussen coalitie en oppositie. Het past in een Nederlandse traditie van consensusdemocratie. In landen met zo'n traditie zijn kiezers bovendien vaker tevreden over het functioneren van de democratie dan in landen waar er een heldere keuze is voor de regering van de ene of de andere kleur. Dat een constructieve oppositiepartij als D66 bij de Provinciale Statenverkiezingen beloond wordt, is een bewijs dat kiezers deze constructieve houding van oppositiepartijen waarderen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden