Congo vreest onrust nu de oppositie een omstreden verkiezingswinst boekt

Felix Tshisekedi, voorlopige winnaar van de stembusgang, zwaait naar zijn aanhangers. Beeld REUTERS

Felix Tshisekedi is voorlopig de nieuwe president van Congo, maar er zijn grote twijfels over de legitimiteit van de verkiezingsresultaten. Die kunnen leiden tot hernieuwd geweld.  

Oppositiekandidaat Felix Tshisekedi is verrassend uitgeroepen tot de voorlopige winnaar van de presidentsverkiezingen in de Democratische Republiek Congo. Hij won met 38 procent van de stemmen, maakte de nationale kiescommissie van het Afrikaanse land op de vroege donderdagochtend bekend. De uitslag van de chaotische stembusgang, die bol stond van onregelmatigheden, zou eigenlijk afgelopen zondag al bekend zijn gemaakt.

Aanhangers van Tshisekedi reageerden euforisch op de uitslag en dansten in de straten van hoofdstad Kinshasa. Zij zijn blij dat er eindelijk een einde lijkt te komen aan de achttienjarige heerschappij van Joseph Kabila. Hij weigerde in eerste instantie af te treden en wist de verkiezingen twee jaar lang uit te stellen om ‘veiligheidsredenen’.

“Vandaag ben ik blij”, reageerde Tshisekedi nadat de uitslag bekend was gemaakt. “Blij voor jullie, mijn aanhangers. Blij voor de Congolese bevolking. Iedereen viert dat er vrede is. Niemand had kunnen bedenken dat een oppositiekandidaat zou kunnen winnen!”

Electorale coup

Maar niet iedereen staat achter de resultaten die de kiescommissie naar buiten bracht. Rivaliserend oppositiekandidaat Martin Fayulu claimt dat er sprake is van fraude en spreekt van een ‘electorale coup’. Hij werd volgens de officiële uitslag tweede met 34 procent van de stemmen. “Deze resultaten weerspiegelen niet de waarheid van de stembiljetten.” Hij riep het Congolese volk op om als één man op te staan om zijn overwinning te beschermen.

De katholieke kerk, die van oudsher heel machtig is in het land, beweert ook dat er een andere winnaar uit de bus is gekomen dan Tshisekedi. Wie er volgens haar peilingen heeft gewonnen, wil de kerk niet bekendmaken, maar ingewijden zeggen tegen persbureau Reuters en AP dat Fayulu overduidelijk de meeste stemmen heeft gekregen volgens de tellingen van deze 40.000 waarnemers. Ook Frankrijk en België betwisten de uitslag. Didier Reynders, Belgische minister van buitenlandse zaken, zei tegen omroep RTBF dat hij de tijdelijke positie van België in de VN-veiligheidsraad zal gebruiken om meer duidelijkheid te krijgen over de verrassende wending in de Congolese verkiezingen.

Fayulu stookte donderdagochtend de geruchten op dat Kabila en Tshisekedi het op een akkoordje hebben gegooid. Kabila zou Tshisekedi als winnaar benoemen om daarmee zijn politieke invloed veilig te stellen. De voormalig president wilde volgens critici koste wat het kost voorkomen dat Fayulu aan de macht kwam, omdat die de steun heeft van twee van Kabila's grootste tegenstanders: voormalig krijgsheer Jean-Pierre Bemba en zakenman Moïse Katumbi. Ook lijkt Fayulu meer verandering te vertegenwoordigen met zijn beloftes om corruptie aan te pakken en de rechtsstaat te handhaven. De hoop dat Kabila’s kandidaat Emmanuel Shadary zou winnen was na de verkiezingen van 30 december al snel vervlogen. Hij heeft zich neergelegd bij de uitslag en noemde Tshisekedi’s winst ‘de wens van het volk’. 

De gesprekken die Kabila en Tshisekedi achter de schermen met elkaar voerden, brachten de geruchtenstroom op gang. Volgens vertegenwoordigers van de oppositieleider gingen die alleen maar over een vreedzame machtsoverdracht. Beiden ontkennen dat er een deal is gesloten. Wel beschreef Tshisekedi vertrekkend president Kabila in zijn speech als een ‘belangrijke politieke partner’.

Mogelijke onrust 

Het is nu de vraag hoe de Congolese bevolking en de internationale gemeenschap reageren op de uitslag. Zullen zij genoegen nemen met deze machtsoverdracht of zullen zij aandringen op een onderzoek naar de verkiezingen? Het land zet zich in ieder geval schrap voor mogelijke onrust, vooral in de rumoerige oostelijke provincies waar Fayulu veel aanhang heeft. Boze aanhangers zijn al de straten op gegaan om te protesteren. “Wij zullen deze nominatie nooit accepteren. De kiescommissie heeft de overwinning van het volk gestolen”, aldus Georges Bingi, lid van Fayulu’s partij tegen persbureau Reuters. De Afrikaanse Unie en Europese Commissie riepen beiden op tot kalmte. De internationale organisaties laten weten de resultaten te hebben gezien, maar feliciteren vooralsnog geen winnaar. 

Fayulu en andere partijen hebben tien dagen om de uitslag bij het Congolese Hooggerechtshof aan te vechten. Naar alle waarschijnlijkheid zullen zij de onregelmatigheden tijdens de verkiezingen aangrijpen om de resultaten, die zeer dicht bij elkaar liggen, te betwisten. Als het Hof de overwinning van Tshisekedi bevestigt, zal dit de eerste democratische machtswisseling tussen twee presidenten van Congo zijn sinds de onafhankelijkheid van België in 1960. Staatshoofden volgden elkaar in het verleden op na staatsgrepen, en Kabila’s vader en voorganger Laurent-Désiré werd vermoord.

Felix Tshisekedi: zelfs zijn vader had twijfels over hem

Felix Tshisekedi Beeld REUTERS

Felix Tshisekedi, de voorlopige winnaar van de presidentsverkiezingen in Congo, lijkt de prijs te krijgen waarvoor zijn vader jarenlang tevergeefs streed. Medestanders van zijn UDPS, de oudste en grootste oppositiepartij, vieren feest. Maar andere oppositie-aanhangers twijfelen, niet alleen aan de uitslag, maar ook aan de leiderschapscapaciteiten van Tshisekedi.

De 55-jarige, bekend als ‘Fatshi’ vanwege zijn corpulente postuur, bracht een groot deel van zijn leven door in België, de voormalige koloniale overheerser van Congo. Daar studeerde hij marketing en communicatie, en ondertussen klom hij op in de rangen van de partij die zijn vader Etienne oprichtte en leidde. Na terugkeer in Congo won Felix Tshisekedi in 2011 een parlementszetel bij de verkiezingen. Hij bezette die zetel niet, omdat de UDPS de stembusgang – waarin vader Etienne verloor van de huidige president Joseph Kabila – als frauduleus bestempelde. 

Na het overlijden van zijn vader, begin 2017, werd Felix Tshisekedi gekozen tot diens opvolger. De vader van vijf wordt door vertrouwelingen omschreven als ‘diplomatiek, verzoenend en bereid te luisteren’. Maar hij mist het charisma van zijn vader, die voorop liep bij demonstraties tegen het bewind die vaak met geweld uiteen werden geslagen. Zoon Felix is geen straatactivist en is minder populair dan zijn vader. Volgens Albert Moleka, een voormalig medewerker van Tshisekedi senior, zou ook Etienne geen geheim hebben gemaakt hebben van zijn scepsis over de kundigheid van zijn zoon. 

Paplepel

Tshisekedi junior kreeg politiek wel met de paplepel ingegoten. Vader Etienne, de eerste Congolees met een doctoraal, bekleedde sinds de onafhankelijkheid in 1960 diverse posten onder de eerste drie presidenten. Begin jaren tachtig kreeg hij onenigheid met president Mobutu Sese Seko, wat leidde tot een van zijn vele arrestaties. 

Het gezin werd verbannen naar het thuisdorp in de provincie Centraal Kasai (de Tshisekedi’s zijn Luba, de grootste van de 200 bevolkingsgroepen die voornamelijk wonen in het zuiden en centrum van Congo. Felix Tshisekedi, geboren en getogen in de hoofdstad Kinshasa, moest daardoor zijn opleiding opgeven. Vijf jaar later sommeerde Mobutu dat Felix, zijn broers en moeder moesten vertrekken. Hun bestemming werd Brussel. 

Ondanks de twijfels van Etienne Tshisekedi over zijn zoon werd die in 2016 toch benoemd tot vice secretaris-generaal van de partij. In de praktijk had hij toen al grotendeels de leiding, omdat zijn zieke vader regelmatig voor behandeling naar Brussel ging, waar hij uiteindelijk overleed. Diens stoffelijk overschot ligt nog altijd in een mortuarium in België, omdat president Kabila geen toestemming gaf om hem in Congo te begraven. 

Eerst leek het er op dat Felix Tshisekedi’s naam niet op de kandidatenlijst voor zou komen, want in november besloten hij en zes andere oppositieleiders zich te scharen achter een gezamenlijke kandidaat, Martin Fayulu. Een dag na de bekendmaking van het oppositieakkoord trok Tshisekedi zich echter terug omdat zijn aanhangers dat niet zouden willen. 

Na de bekendmaking van zijn voorlopige verkiezing tot de nieuwe president noemde hij Kabila, de aartsrivaal van zijn vader, ‘een belangrijke politieke partner’. Wat zou zijn vader en politieke leermeester daarvan hebben gezegd?

Lees ook:

Krijgt Congo voor het eerst in zijn geschiedenis vreedzame verkiezingen?

Na twee jaar uitstel ging Congo eindelijk naar de stembus, waar vrees voor fraude en chaos de boventoon voerden. 

Congolese president Kabila doet een stap terug, maar lijkt achter de schermen invloed te houden

President Joseph Kabila doet toch niet mee aan de verkiezingen in Congo. Maar betekent dat ook een einde aan zijn invloed in het land?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden