Review

Congo is niet achtergebleven, Congo is ons voor

Ooit werkte ik in wat nu Democratische Republiek Congo heet. Niet lang, maar genoeg voor een levenslange liefde. Daarom kwam het goed uit dat ik twee boeken over Congo kon meenemen met vakantie. In aanvulling op wat deze krant al schreef, schrijf ik er graag over. De volgende keer gaat het dan weer over theologie.

Tim Butcher werkte indertijd als correspondent van de Britse krant, The Daily Telegraph, in Johannesburg en ontwikkelde daar een obsessie. Hij moest en zou, net als ooit Henry Morton Stanley in de jaren zeventig van de negentiende eeuw, vanaf Kalemie aan het Tanganyikameer over land naar de rivier de Congo en vandaar met de stroom mee naar de Atlantische Oceaan. In 2004, toen hij het er op waagde, was het een levensgevaarlijke onderneming vanwege de vele ongewisse strijdgroepjes en niet te vergeten regeringsmilitairen die je pad kruisten. Maar ook anno 2010 is het niet ongevaarlijk, al lijkt de situatie iets verbeterd. Dat Butcher de tocht volbracht en overleefde, dankte hij aan medewerkers van hulporganisaties en de VN en aan gewone Congolezen, die hem honderden kilometers meenamen achterop de brommer, in hun uitgeholde boomstam met hem de rivier afzakten en hem opnamen in hut of huis. Soms ten koste van eigen veiligheid. Vanwege eigen obsessie anderen in gevaar brengen. Was het bij Stanley anders?

Congo, mijmert Butcher, is het enige land ter wereld waar de grootouders rijker en voorspoediger waren en meer van de wereld zagen dan de kleinkinderen. Het land zit al veertig jaar in een achterwaartse ontwikkeling. Ieder volgend jaar een beetje slechter dan het vorige. Hoe komt dat toch? Butcher kijkt in de eerste plaats naar het corrupte rechtsysteem. Zonder recht hebben investeringen noch ontwikkelingshulp, behalve noodhulp, zin. Maar hoe verander je dat? Alleen door een mentaliteitsverandering en dat, merkt Butcher, zit er niet in.

Minder avontuurlijk, maar inhoudelijk veel beter voorbereid is de Belgische historicus David van Reybrouck door Congo getrokken. Op zoek naar getuigenissen over Congo’s verleden. Hij trof oude tot zeer oude mannen en een enkele vrouw met herinneringen die onwaarschijnlijk ver teruggingen. In één geval tot Stanley aan toe. Butcher beschrijft als journalistieke passant het lijden, de armoede en de ellende die hij onderweg tegenkomt. Van Reybrouck praat urenlang met zijn getuigen, ziet wat ze vertellen niet als incidentele verhalen maar rijgt ze aan het snoer van de geschiedenis.

En wat blijkt? Butcher blijft hangen in het Congolese perspectief. Verandering ten goede verwacht hij van mentaliteitsverandering, Congolese mentaliteitsverandering. Van Reybrouck schouwt dieper, hoort verhalen die niemand ooit hoorde – bijvoorbeeld hoe een Congolees regiment tijdens de Tweede Wereldoorlog de Ethiopische garnizoensstad Saio op de Italianen veroverde.

Anders dan je zou verwachten, zorgt zijn dieper schouwen voor een verbreding, een internationalisering van het perspectief. De geschiedenis van Congo blijkt beslissend bepaald door de wereld buiten Congo. Dat begon al met de slavenhandel die Europeanen aan de Westkust introduceerden. Congo bleek een onuitputtelijk slavenreservoir, maar stamverbanden en andere sociale structuren gingen eraan kapot. Congo is een onuitputtelijk reservoir gebleven. Van ivoor in de Victoriaanse tijd, van rubber na de uitvinding van de opblaasband, van koper om in twee wereldoorlogen oorlog te voeren, van uranium in de Koude Oorlog, van waterkracht in de oliecrisis en van coltan, onmisbare grondstof voor mobiele telefoons.

Het rijkste land, het slechtste af. Wat verwacht je anders? Met zoveel rijkdom kun je niet zonder sterk leger. De huidige machthebbers willen geen sterk leger. Het zou een coup kunnen plegen. Maar rijk worden willen ze wel. Zie daar het probleem van Congo.

Het kleine België was ooit te zwak om te verhinderen dat Europese staten er hun oorlogen uitvochten (Waterloo). Haar vroegere kolonie Congo is weliswaar heel groot, maar, net als vroeger het moederland, te zwak om sterk gemilitariseerde buurlanden, als Rwanda en Oeganda, te beletten er hun interne oorlogen uit te vechten en het land leeg te roven.

Van Reybrouck ziet even weinig perspectief als Butcher, hij kijkt alleen niet naar ’de Afrikaanse mentaliteit’, maar naar een dolgedraaid, mondiaal neoliberalisme. In Congo zie je wat de wereld te wachten staat: te hoge bevolkingsdichtheid, te weinig grondstoffen en het recht van de sterkste. Congo is niet achtergebleven. Nee, Congo sloot niet voor niets onlangs een miljardenovereenkomst over grondstoffen met China. Congo is ons voor.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden