Computers op de grens van natuur en cultuur Wordt Arnold Schwarzenegger ooit zwanger?

Heeft u een kunstgebit, een ijzeren pen in uw heup, een doorplastische chirurgie gladgetrokken gezicht? Bent u bevrucht via de reageerbuis of wordt uw hart op gang gehouden door een pacemaker? Dan bent u, zonder dat u het waarschijnlijk zelf weet, op weg een cyborg te worden.

Cyborgs behoorden lange tijd tot het rijk der fabelen. Je kwam ze tegen in science fiction-romans of in Hollywood-films. Totdat de Amerikaanse biologe, wetenschapschapshistorica, 'professor in de ideëengeschiedenis' en, niet te vergeten, feministe Donna Harroway in 1985 haar 'Cyborg manifesto' schreef. Vanaf dat moment waren cyborgs geen fantastische toekomstwezens meer, maar een realiteit. Of zoals Karin Spaink in haar voorwoord bij de Nederlandse vertaling van Harroway's boek schrijft: “Wij zijn cyborgs. Er is weinig natuurlijks aan ons lichaam te bespeuren. Of preciezer gezegd: de grens tussen 'natuur'en 'cultuur', tussen 'vanzelf' en 'extra', tussen gegeven en gekregen, tussen cadeau en eigen bijdrage, is diffuus. Wij zijn het stadium van louter vlees en bloed ontgroeid. Misschien bestaan wij tegenwoordig uit vlees, vezels, teksten en chips; uit bloed, bytes en datanetwerken.”

“De cyborg bestaat al lang, alleen heeft niemand ons dat vertelt”, verklaarde Spaink dan ook dit weekend tijdens een symposium in De Balie in Amsterdam. Daar werd, in het kader van de presentatie van de Nederlandse vertaling van Harroways manifest en de verschijning van het sterk op Harroway geïnspireerde boek 'Poste Restante' van de Utrechtse hoogleraar vrouwenstudies, Rosi Braidotti, een speciaal cyborg-weekend georganiseerd. Twee dagen lang konden verder en minder ver gevorderde cyborgs via opgestelde computers aanloggen op cyborg-nieuwsgroepen, hun eigen cyborg-afbeelding verspreiden op het Internet of gewoon luisteren naar de paneldiscussies en lezingen

onder het motto: 'Liever een cyborg dan een godin'.

De eerste cyborg - de term is letterlijk een samenvoeging van 'cybernetische' (zelfsturende) en 'organisme' - was een rat. Hij ontsproot uit het zieke brein van een psychiater en een systeem-analyst begin jaren zestig in het het Amerikaanse Rockland State Hospital, een krankzinnigeninrichting. Om te onderzoeken of het menselijke brein door middel van ingebouwde elektronica op afstand zou kunnen worden bestuurd, bouwde het tweetal elektroden in het hoofd van een rat. En zie daar de eerste cyborg was geboren.

“Zoals bij alle grote uitvindingen - kijk naar de ruimtevaart, niet de mens maar de aap maakte de eerste reis naar de maan - was ook hier het dier ons voor”, laat de biologe Harroway niet na op te merken. Dat Harroways metafoor van de cyborg inmiddels in vele disciplines is opgepakt, sprak duidelijk uit de bonte verzameling Harroway-volgers in de Balie: van feministen tot en met interactieve Internet- kunstenaars, mannen en vrouwen, jong, oud.

Ook de serie foto's in de hal van de Balie, 'Thank you Thighmaster' van fotografe Inez van Lamsweerde, waarbij een model van vlees en bloed digitaal versmolten is met een artificieel plastic poppenlijf, lijkt ineens een perfecte, visuele vertaling van Harroway's gedachtengoed. Tijdens de paneldiscussie blijkt de cyborg, behalve bij de traditionele vrouwenstudies, zelfs al in het medische osteoperose-onderzoek (een 'typische vrouwenkwaal') te zijn doorgedrongen.

'Am I my bones?', schijnen vrouwen, die met deze ziekte rondlopen, zich af te vragen, omdat ze zich te veel met de scans van hun botten identificeren. Achter het podium hangen ruimtepakken aan hangertjes, alsof de sprekers zo in cyberspace kunnen wegzweven.

In de bijna tien jaar sinds het Cyborg Manifest verscheen is neemt het in cyber-feministische kringen de vorm van een bijbel aan. “It's a kind of dreampiece”, geeft Harroway toe. “Je kunt er van alles in zien. Sommige mensen beschouwen het zelfs als een religieus document.” Wat het feminisme aan het concept 'cyborg' kan ontlenen blijft, althans voor de nietingewijden, de vraag. Veel, volgens Harroway, want door de metafoor van de cyborg te introduceren vallen traditionele tweedelingen zoals man-vrouw, blankzwart of natuur-cultuur weg. De aloude 'nature-nurture'-discussie hoeft niet meer gevoerd te worden, want een cyborg laat zich niet in hokjes indelen. Door middel van moderne medische technologieën zouden typisch vrouwelijke eigenschappen, zoals het baren van kinderen, in de toekomst ook voor mannen zijn weggelegd. Waarom, na de reageerbuis, geen donor-baarmoeder tussen de plooien in 's mans onderbuik gebouwd?

In cyberspace heeft het fysieke lichaam bovendien al lang plaatsgemaakt voor een onzijdig, of misschien juist wel tweezijdige 'femaleman'. Is de cyborg, zoals Rosi Braidotti zich afvraagt, de androgene mens van de toekomst, die even gemakkelijk de grens van het mannelijke naar het vrouwelijke overschreidt als andersom? Het is duidelijk dat de cyborg het post-moderne feminisme veel te bieden heeft. Daarom moeten vrouwen zich niet langer laten intimideren door deze technologie, maar er zelf actief gaan deelnemen en deze aanwenden in hun eigen voordeel.

Een laatste vraag tenslotte: kan een cyborg ook mannelijk zijn en zo ja, waar moeten we dan aan denken? Aan Rutger Houwer, de blauwogige, platinablonde cyborg uit 'Bladerunner'? Of een zwangere Arnold Schwarzenegger? “Misschien was het een 'slip of the tongue', maar u heeft eens gezegd dat voor u een cyborg altijd een vrouw is”, merkt een spreker op. “Waarom kunnen we uw manifest niet lezen als één die de 'Zeitgeist' weergeeft?” Op die vraag heeft Harroway maar één antwoord: “Misschien komt het omdat ik feministe ben, maar mijn cyborg is en blijft een meisje.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden