Compromissen? Daar doet het CDA even niet aan

Om het sociaal akkoord door de Kamer te loodsen, zou de steun van het CDA het kabinet goed uitkomen. Maar de christen-democraten voelen zich niet langer verplicht het kabinet te helpen. 'Het boeit me helemaal niet meer of iets financieel haalbaar is.'

Het is even wennen. "Iedere stoeptegel in dit land", zo begint een gevleugelde uitdrukking in het CDA, "is neergelegd met steun van het CDA". En nu, in 2013? Nu hebben de christen-democraten nog maar dertien Kamerzetels over.

Dit weekend is het een jaar geleden dat PVV-leider Geert Wilders wegliep uit het Catshuisoverleg. Daardoor viel Rutte I, een kabinet waaraan de christen-democraten deelnamen. Bij de verkiezingen daarna verloor de partij 8 van de 21 Kamerzetels. Het CDA kwam terecht in de oppositie en moest zich in die positie opnieuw uitvinden. De fractie onderging het afgelopen jaar een ingrijpende verandering: die van machtspartij naar oppositiefractie. Het lukt aardig. Maar is het op tijd om kiezers terug te winnen? Duizenden CDA-leden in Nederland kijken ongeduldig toe.

In gesprekken met Trouw vertellen twee oudgedienden en een nieuwkomer in de Kamer hoe de partij veranderde. Ook twee CDA-kopstukken uit Brabant geven hun visie op de nieuwe koers.

Het nieuwe CDA is bijvoorbeeld dit: "Scholen moeten kunnen kiezen voor een andere eindtoets dan die van het Cito". Michel Rog, één van de nieuwe Kamerleden van het CDA, zei het een paar weken geleden alsof zijn partij nooit iets anders heeft beweerd. Hij reageerde op een wetsvoorstel dat eindtoetsen verplicht stelt. Dat voorstel ligt al even op de plank. De oorspronkelijke auteur: minister Van Bijsterveldt, net als Van Rog van CDA-huize. Zij vond dat het Cito de enige toetsfabriek moest zijn.

Er zijn Kamerleden die Rog hier op aanspreken. Die zeggen: 'Het was je eigen minister die deze wet bedacht'. Dan zegt Rog dat hij niet verantwoordelijk is voor compromissen uit het verleden. Zo hebben ze het afgesproken in de fractie: we staan voor ons programma, maar we kunnen geen verantwoordelijkheid dragen voor al die 'stoeptegels' die ergens met onze steun zijn neergelegd. Ze moeten wel, want de opdracht van de kiezer is helder: word weer herkenbaar.

"We zijn met deze kleine fractie niet begonnen als een geslagen hond. Het verlies lag immers bij onszelf, dat kwam niet door de boze buitenwereld", zei Sybrand Buma afgelopen zaterdag op een ledenvergadering in Den Bosch. Ze moeten het dus ook zelf weer goedmaken. Buma: "Het oppositievoeren zien we niet als straf, maar als een kans. Oppositievoeren is strijden voor je eigen programma. Als we dit eigen programma kunnen uitvoeren met het kabinet, dan doen we dat. Maar we helpen het kabinet niet om de kabinetsplannen er doorheen te krijgen."

Dat klinkt makkelijk gezegd. Maar voor een CDA-fractie is het niet eenvoudig. De ouderen hebben de tijden dat het CDA met gemak 42 zetels behaalde nog in hun genen zitten. Die moeten de neiging onderdrukken om te denken dat de kiezer in september vorig jaar een tijdelijke bevlieging had en vanzelf tot inkeer komt. En er zijn door de wol geverfde politici die nooit eerder een oppositierol meemaakten.

Eddy van Hijum bijvoorbeeld is een van de oudgedienden en al bijna tien jaar Kamerlid. Hij heeft een schat aan ervaring, maar geen enkele als lid van een kleinere oppositiepartij. Zelfs toen hij begon, in de gemeenteraad van Zwolle, maakte hij altijd deel uit van een besturende partij. De nieuwe situatie is deze: "Een probleem van het kabinet is niet automatisch ons probleem. Daar heb ik wel aan moeten wennen. Het is ook onthechting. Wij bleven altijd meedenken".

Zo'n frisse opstelling als die vanRog is geen automatisme voor Van Hijum. Voor hem blijft het een belangrijk punt hoe je geloofwaardig blijft. Van Hijum: "We spreken heel vaak over de koers die daarvoor nodig is, ook in termen van geloofwaardigheid. Al meteen na de verkiezingen zijn we een paar dagen de hei op geweest voor verdiepingssessies."

Die koers ziet er, in grove schetsen, nu zo uit: niemand in de CDA-fractie hoeft zich te houden aan wat CDA-bewindslieden in het verleden hebben gezegd. Het nieuwe Kamerlid Pieter Heerma: "We opereren los van compromissen uit het verleden". Maar je kunt ook niet alle standpunten opnieuw uitvinden, of overal tegen zijn. Het programma is leidend, net als het Lente-akkoord."

Madeleine van Toorenburg zit al zes jaar in de Kamer. "Van Hijum is heel erg het geweten. Hij heeft een heel overzicht gemaakt van wat wij hadden willen bezuinigen. Daarmee weet iedereen hoe ver hij kan protesteren tegen kabinetsbeleid zonder dingen te roepen die we zelf ook hadden opgeschreven."

Langs die lijnen ontstaan langzaamaan de contouren van een nieuw, zelfbewust CDA. Een CDA dat ervoor past om een woonakkoord te steunen als de partij er niet achter staat. Dat zich hard opstelt als het gaat om ingrepen in de AWBZ. En dat niet van zins is om zonder meer een sociaal akkoord te steunen. "Ik zal niet tekenen bij het kruisje", zei fractieleider Sybrand Buma deze week.

Het bevalt ze. Van Hijum: "Bij dat woonakkoord hadden we er ook voor kunnen kiezen iets binnen te slepen. Dat hebben we niet gedaan. Alles bij elkaar, vonden wij, deed het meer kwaad dan goed. Dat wij het niet steunden, werd in de achterban gewaardeerd. "Goed", hoorden we terug, "jullie houden eindelijk je rug recht".

Dat is geen proces - Van Hijum zei het al eerder - dat vanzelf gaat. De christen-democraten akkeren dat grondig door. Van Hijum: "Er is in een aantal vergaderingen wel over gesproken. We hebben rondjes gemaakt. Achteraf was er een sfeer van tevredenheid."

Best leuk, oppositievoeren, zegt Van Hijum. "Ik vind het leuker dan ik had verwacht. Je wordt veel meer op je creativiteit aangesproken. Het voelt ook als een bevrijding. In de vorige periode hielden we elkaar zo gevangen. Ik was er wel klaar mee."

Ook Madeleine van Toorenburg is opgelucht. "Ik vind dit heerlijk. Ik vond het werken in de vorige fractie verlammend. Als je iets vond, waren de eerste vragen: 'Wat vinden de minister en de gedoogpartner?' "Wat vindt de financieel partner?' Dat maakt alles flets. Nu boeit het me niet of het financieel haalbaar is. Onze eigen keuzes waren toch anders."

Het nieuwe Kamerlid Pieter Heerma: "Dat we nu met zijn dertienen zijn, verbroedert ook. Ik heb bij eerdere fracties weleens gezien hoe mensen dingen naar zich toetrokken. Nu ben je opgelucht als een ander een debat van je kan overnemen omdat je er zelf al één hebt op dat moment." Heerma moet lachen om een vraag naar omgangsvormen in de fractie, eventuele dissidenten. De vorige fractie kende immers twee personen die met die term werden aangeduid. Heerma: "Dat staat echt heel ver van ons af".

Van Toorenburg: "In de vorige fractie hadden mensen nog wel wat met elkaar te verhapstukken. Er was ongenoegen. Met die pijn in het achterhoofd zijn we nu heel anders begonnen. Ik ging het als manager benaderen. Al meteen na de verkiezingen, op de hei, hebben we de fractie ingedeeld in persoonlijkheden. Iedereen kreeg een kleur". Zelf werd Van Toorenburg gediagnosticeerd als 'groene' persoonlijkheid: een verbinder. Die heeft, zo leerden ze, andere eigenschappen dan bijvoorbeeld een rode die meer doelgericht is. Van Toorenburg: "Als je dat weet, zie je ook waarom iemand op een bepaald moment flipt. Je krijgt inzicht in de drijfveren. Dan kun je zeggen: kan het iets groener."

Toch is het CDA er nog niet. Het zal de duizenden leden - het is nog altijd de grootste ledenpartij - een worst zijn of Van Toorenburg groen of rood is. Zij willen zo snel mogelijk voor de gemeenteraadsverkiezingen van volgend jaar een herkenbare partij. Zo ook Henk Kerkers, CDA-wethouder in Deurne, die meer vernieuwing wil. Kerkers maakt onderdeel uit van een groep zuidelijke afdelingen die zelf kiezersonderzoek liet doen. De resultaten werden in februari aan partijleider Buma aangeboden.

Het onderzoek had twee opvallende uitkomsten. De eerste: het CDA is beter af zonder de christelijke 'c' in de naam. Ten tweede: de partijleiding moet worden vervangen en kiezers willen een charismatisch leider.

Kerkers staat daar zelf ook achter: "Na de verkiezingsuitslag in september voelde ik me tot in mijn ziel geraakt door de beelden van het CDA in Den Haag. Slechts 13 zetels, maar zij deden vrolijk en zeiden dingen als 'ach, hadden we verwacht' en 'we gaan gewoon door'. Nooit eerder heb ik zo'n grote afstand ervaren tussen Limburg, Noord-Brabant en Den Haag. Wat een wezensvreemde houding van het bestuur. Ooit waren we de grootste partij van het volk. En die samenleving is er nog steeds hoor."

Of neem Wim van der Kruijs, voorzitter van het CDA in Brabant. Hij meent dat de toon van Buma en consorten wel wat scherper kan. "Dat moet uiteraard genuanceerd, want wij spreken ook mensen aan die wat genuanceerder denken. We kunnen ook helder zijn zonder oneliners. We moeten echt oefenen in oppositievoeren. Dat het CDA zijn poot stijf hield bij het woonakkoord vond ik fantastisch. Maar het kan altijd beter. Het mag nog wel wat zichtbaarder."

Zonder de 'C' kan ook
De afdelingen Deurne, Horst aan de Maas, Boxmeer en Raalte hebben in kaart gebracht hoe het CDA moet veranderen om meer kiezers aan zich te binden. Ze lieten een onderzoeksbureau onder 450 Nederlanders - niet per se CDA-stemmers - peilen wat de partij moet doen om in 2014 weer sterk voor de dag te komen. In februari nam partijleider Buma het rapport 'Van rups naar vlinder' in ontvangst. De afdelingen willen dat het CDA verandert 'van kwetsbare partij naar een aansprekende partij', zodat verloren kiezers weer kunnen terugkeren.

De partij moet zich omvormen tot partij van de samenleving, vinden de Brabantse en Limburgse afdelingen. Potentiële kiezers moeten daarin meer te zeggen hebben dan het partijcongres. Ook vindt driekwart van de ondervraagden dat er een charismatisch leider moet komen. Een nieuwe koers vergt nieuwe mensen, stelt tweederde.

Over de koers: tweederde vindt dat de christelijke 'c' overbodig is. Mocht die c blijven, dan moet de invulling minder bijbels.

De vier zuidelijke afdelingen maken deel uit van een landelijke werkgroep die zich buigt over de koers van de partij. Dit voorjaar worden er conclusies getrokken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden