Composities vol hoop uit de kampen

Een pianist in het Zuid-Italiaanse Barletta is al jaren bezig met het verzamelen van een bijzondere collectie. Het gaat om muziek die tussen 1933 en 1945 werd geschreven in gevangenschap.

Een opera geschreven in een schoolschrift; een mars gekrabbeld op de lijnen van een landkaart; de noten van een wals genoteerd op toiletpapier. Het is muziek die is ontsproten aan het brein van mensen die vóór en tijdens de Tweede Wereldoorlog in kampen gevangen zaten.

De Italiaanse pianist Francesco Lotoro verzamelde de afgelopen zeventien jaar ’concentrationaire muziek’ – zoals hij het noemt. Nu is hij op zoek naar een plek waar hij zijn collectie kan onderbrengen, zodat de wereld er naar kan luisteren.

De 42-jarige Lotoro, een kleine man met een grote bos krullen, begon met het aanleggen van zijn collectie in 1991. In dat jaar gaf de zus van Gideon Klein hem een sonnet voor piano van de componist. Klein was een talentvolle Tsjech die is gestorven in de gaskamers van kamp Fürstengrube. Lotoro raakte geïntrigeerd door de opgedoken muziek en zocht verder. Hij reisde naar Praag, waar hij een stuk of tien werken dacht te vinden in musea, archieven, antiekwinkels en bij familieleden van slachtoffers van de Holocaust. „Ik heb een tweede koffer moeten kopen”, vertelt hij. „Want na twee weken ben ik naar Barletta teruggekeerd met driehonderd manuscripten en fotokopieën.”

Sindsdien is Lotoro’s nieuwsgierigheid omgeslagen in een ware passie. De pianist, die Joodse voorouders heeft en zich in 2002 tot het jodendom bekeerde, struint stad en land af, op zoek naar muziek die is geschreven in de kampen. Hij beperkt zich niet tot Duitse concentratiekampen. „Ik wil neutraal zijn. Muziek is muziek. Een prachtige tango van een vermoorde Jood heeft net zoveel historische waarde als een opera van een Duitse officier, gedood in een Sovjetkamp. Ik heb voor beide evenveel respect.”

Zijn speurtocht over de hele wereld heeft van alles opgeleverd. Lotoro heeft vanzelfsprekend veel muziek uit het Tsjechische doorgangskamp Terezin (Theresienstadt) gevonden, aangezien daar veel prominente Joodse kunstenaars zaten. De nazi’s gebruikten Terezin als modelkamp voor de buitenwereld. Daarom konden gevangenen er concerten en cabaretshows organiseren. Maar Lotoro stuitte ook op missen die zijn geschreven door katholieken in Dachau en op cabaretmuziek uit Westerbork. Ook vond hij muziek voor vrouwenkoren die door Nederlandse gevangenen in een jappenkamp is geschreven, een opera van de Italiaanse kapitein Berto Boccosi die gevangen zat in een Frans kamp in Algerije en muziek voor gitaar die in Vught is gecomponeerd door de Nederlander Marius Flothuis.

Rudolf Karel, een Tsjechische componist die de dood in Terezin heeft gevonden, bleek velletjes toiletpapier aan elkaar te hebben geplakt om er zijn repertoire op te schrijven.

Soms gaat het alleen om de eerste noten, soms is het werk compleet. Er zijn liedjes van een minuut en opera’s van een uur. De muziek is absoluut niet treurig, vindt Lotoro. „Denkt u dat mensen die in concentratiekampen zaten, die wisten dat ze zouden sterven, iets over de dood schreven? Nee! Hun muziek zit vol leven. Er spreekt hoop uit, en de wil om te leven.”

De Italiaanse muzikant hoopt dat studenten, wetenschappers en collega’s de collectie gaan bestuderen wanneer die in een museum is ondergebracht. „Maar wat ze ook van deze muziek vinden, mijn immense verzameling laat in ieder geval zien dat als een mens wil scheppen, niets hem kan stoppen, al is zijn situatie nog zo wanhopig en wreed.” Zijn verzameling overziend, krijgt Lotoro het soms te kwaad. „Wanneer ik kijk naar de Sonate no. 7 van Ullmann of de nonet van Karel vraag ik me af welke andere meesterwerken zij hadden kunnen scheppen als de Shoah niet als een gek geworden meteoriet in hun levens was ingeslagen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden