Compositie vol goed en kwaad

Voor het gebouw van de Hoge Raad schilderde Helen Verhoeven een overvolle rechtszaal vol historische verwijzingen. Koning Willem-Alexander staat er niet op, terroriste Ulrike Meinhof wel.

Pas toen het schilderij klaar was, realiseerde Helen Verhoeven (1974) zich hoe bevoorrecht ze is. "Niet in elk land zou de Hoge Raad zo'n schilderij kunnen ophangen." Een reusachtig doek, van 4 x 6,5 m, vol verwijzingen naar gewelddadige gebeurtenissen uit de geschiedenis. En ook nog een afbeelding van een doodsportret van Ulrike Meinhof, een van de grondleggers van de terroristische Rote Armee Fraktion.

Dit is wel iets heel anders dan de traditionele staatsieportretten van het staatshoofd die tot de standaarduitrusting van gerechtsgebouwen behoren. Op dit schilderij ontbreekt koning Willem-Alexander zelfs. Oorspronkelijk wilde ze zijn portret er wel in schilderen, vertelt Verhoeven, naast de afbeeldingen van de koningen Willem I en Willem II, die er maar half op staan. Van Willem I zijn alleen de voeten zichtbaar, het hoofd van Willem II gaat schuil achter de kroonluchter en Napoleons hoofd valt net buiten het doek. "Willem-Alexander zonder hoofd voelde niet comfortabel, niet gepast ook. Daarom heb ik hem eruit gelaten."

In september 2013 werd kunstenaar Helen Verhoeven, die in Berlijn woont en werkt, gevraagd of ze een schilderij wilde maken voor het nieuwe gebouw van de Hoge Raad in Den Haag. De opdracht vloeide voort uit de regeling dat een bepaald percentage van de bouwkosten van rijksgebouwen moet worden besteed aan kunst. Verhoeven denkt dat ze benaderd is vanwege haar schilderijen van grote, drukbevolkte ruimtes met kroonluchters en feestelijke balzalen. "Ik vond dat ik al groot werk maakte, maar op dit formaat heb ik nog nooit geschilderd."

Tweeënhalf jaar heeft ze eraan gewerkt. Het schilderij verbeeldt een overvolle rechtszaal. De muren zijn behangen met (fragmenten van) bestaande schilderijen. Maandenlang heeft ze zich eerst verdiept in de vaderlandse geschiedenis. Daar wist ze weinig van, omdat ze op haar twaalfde met haar ouders - haar vader is filmregisseur Paul Verhoeven - naar Amerika verhuisde en daar studeerde. Zeven jaar geleden keerde ze terug naar Europa.

Ze wist bijvoorbeeld niet wie Kenau Simonsdochter Hasselaer is (uiterst rechts). "Ik vond het shockerend dat kenau een scheldwoord is geworden, terwijl ze zo'n vrije, sterke vrouw was." De namen van Johan en Cornelis de Witt, wier bungelende lijken helemaal links bovenin zijn afgebeeld, kende ze wel. Maar Johan van Oldenbarnevelt en Thorbecke zeiden haar niet veel.

Door het schilderij loopt in het midden een denkbeeldige horizontale lijn, met de tafel van de leden van de Hoge Raad als scheidslijn. Die heeft ze onherkenbaar afgebeeld, met uitzondering van Lodewijk Ernst Visser (aan tafel in het midden), de Joodse president van de Hoge Raad die in 1941 door de Duitsers werd afgezet, en Guusje Minkenhof (aan tafel uiterst rechts), de eerste vrouwelijke raadsheer.

Het bovenste deel verbeeldt de geschiedenis, het onderste deel het heden. "Omdat we de geschiedenis kennen, heb ik de afbeeldingen bovenin vrij expliciet uitgewerkt. Het zijn personen die een rol hebben gespeeld in de historie van de rechtspraak. Ook zitten er bijbelse en kunsthistorische verwijzingen in naar gewelddadigheden, zoals de Guernica en Judith met het hoofd van Holofernes. Het gaat allemaal over goed en kwaad, recht en onrecht en rechtvaardigheid."

Het doodsportret van Ulrike Meinhof (liggend onder de gebroeders De Witt) riep de meeste vragen op bij de opdrachtgever. "Ik heb haar erin gezet omdat ze ook een icoon is, net als Judith of Justitia. Ook bij haar speelt de vraag van recht en onrecht. Er wordt nog steeds veel over haar gedebatteerd. Was ze een terrorist of een vrijheidsstrijder? Was het moord of zelfmoord? Heeft ze een rechtvaardig proces gehad? We hebben veel over dit soort thema's gediscussieerd en ik denk dat het schilderij daar alleen maar beter van is geworden."

De massa mensen onderin verbeeldt het heden. "Dat is het volk, dat zijn wij. Daarom heb ik de figuren anoniem gehouden, al merk ik nu al dat mensen er toch iemand in herkennen."

Morgen houdt de Hoge Raad open huis in zijn nieuwe gebouw, een ontwerp van Kaan Architecten. Tip van Helen Verhoeven: "Ga dan ook even vlak voor het schilderij staan. Face to face zul je ervaren dat je opgenomen wordt in de massa mensen. Jouw hoofd had er ook tussen kunnen staan."

Het nieuwe gebouw van de Hoge Raad, Korte Voorhout 8, Den Haag, is morgen van 10.00 tot 17.00 uur open voor het publiek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden