Completeness of limited man

Bekende en minder bekende Nederlanders kiezen hun persoonlijke motto, leefregel of ultiem inspirerende zin.

’Ik las deze zin zo’n tien jaar geleden in een boek van de filosoof John Stuart Mill. Het was de formulering van iets dat toch al in mijn geest zweefde, maar ik nog niet onder woorden had kunnen brengen.

Mill gebruikt de uitdrukking om kritiek te geven op zijn voorganger, de filosoof Bentham, die geen oog heeft voor het ongrijpbare, zoals de poëzie. Hij beschrijft Bentham als iemand die denkt het volledige overzicht te hebben en daardoor eenduidig naar de wereld kijkt. Dit noemt Mill de ’volledigheid van de beperkte mens’: een mens is zo vol van zichzelf dat hij zijn eigen beperkingen niet ziet. Het gevaar van zo’n mens is dat hij over de imperfectie van anderen gaat oordelen.

Mill is een auteur die dicht bij mij staat. Met zijn werk, en deze zin in het bijzonder, roept hij op tot nieuwsgierigheid. Als je inziet dat je als mens beperkt bent, schept dat ruimte voor nieuwsgierigheid. Wees niet tevreden met het gevoel van volledigheid, is zijn boodschap. Ga op zoek. Doe kennis op, ga kijken, ga lezen, discussieer. Deze plicht tot zelfontplooiing is voor mij een levensopdracht.

Ik betrap mezelf er wel eens op, bijvoorbeeld in mijn columns, dat ik gelijk denk te hebben. In een drukke week heb ik soms weinig tijd om na te denken over een standpunt. Dan maak ik me schuldig aan ondoordachte bewering. Ik verplicht mezelf daarom voortdurend te blijven nadenken en op zoek te gaan.

De laatste tijd schiet deze zin me vaak te binnen als mensen over het onderwijs praten. ’De tijd van zelfontplooiing is voorbij, we moeten weer terug naar de kennis’ roepen ze dan. Terwijl zelfontplooiing nou juist de plicht is van de mens om kennis op te doen en nieuwsgierig te zijn naar het leven.

Dat wat we met ons verstand kunnen behappen moeten we flink doordenken. Met elkaars meningen tot een goed beargumenteerd standpunt komen. Maar je kunt niet alles bevatten, zoals poëzie en religie, en daar moet je van doordrongen zijn. Het onze mislukking dat we niet alwetend zijn.

Eigenlijk heb ik van mijn motto mijn vak gemaakt. Ik wordt uitgenodigd mijn nieuwsgierigheid te botvieren. Als schrijver probeer ik te laten zien dat het vaak ingewikkelder is dan het lijkt. Als ethicus ben ik bezig op het gebied van de redelijkheid. Maar ook daar zijn grenzen aan de argumentatie. Je kunt eindeloos discussiëren over ethische theorieën, maar er is nooit bewijs.

Als ik mijn roman bespreek in boekhandels en bibliotheken merk ik dat veel mensen het prettig vinden om van standpunten af te komen. Om niet gelijk te roepen, die is schuldig, of dit is verkeerd, maar wat langer na te denken. Wat zou ik zelf gedaan hebben, wat zijn de problemen?

In het juryrapport van de Frans Kellendonkprijs stond over mij: het is lastig om filosofie met literatuur te verbinden. Dat klopt, je wilt dingen met je verstand doen, maar er moet ook ruimte overblijven voor het ongrijpbare. Ik was daar erg mee ingenomen. Het is geen lofuiting, mensen hebben echt meegelezen en gezien wat ik aan het doen ben. Mijn motto is kennelijk ook in mijn werk te ontdekken.

Een ander citaat dat bij mijn motto past - ik hou van mooie quotes- is van Shakespeare: ik kan opgesloten zitten in een notendop en denken dat ik de koning van een oneindige ruimte ben. Shakespeare bedoelt het positief, maar ik denk dat dit ’koning te rijk- gevoel’ de bron van veel ellende is. Het idee de waarheid in pacht te hebben zie je bij religieuze fundamentalisten, maar ook bij mensen zoals Bentham, die al het ongrijpbare volledig plat slaan.

Marjolijn Drenth von Februar (1963) is ethicus en filosofe en publiceert als Marjolijn Februari columns, essays en romans. Vandaag neemt zij in Nijmegen de driejaarlijkse Frans Kellendonkprijs in ontvangst.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden