Compassie

Als de vreemdeling een gezicht krijgt, kan niemand zich aan het gebod op compassie onttrekken

Moet de overheid in een diepe recessie nog wel miljarden euro's uitgeven aan ontwikkelingshulp?

Die vraag ontketende vorige week in de Kamer eventjes een heftig debat. De VVD deed niet alleen een opvallend voorstel (drie van de vier miljard euro wegbezuinigen), nog opvallender waren de termen waarin Stef Blok het standpunt van zijn fractie later in de Volkskrant toelichtte. Waarom zouden wij onze morele plicht ten opzichte van medemensen die het minder hebben 'willen afkopen via de overheid', vroeg de VVD-fractievoorzitter zich af. De burger kan toch ook zelf de portemonnee trekken voor de allerarmsten?

Stef Bloks uitspraak is egoïstisch genoemd. Misschien is hij eerder naïef. Want hoewel bezuinigen om allerlei redenen zinnig kan zijn, is het vermoedelijk een groot misverstand dat kiezers, ook VVD-kiezers, van de overheid zo'n rigoureuze beperking van overheidscompassie verwachten.

Het lijkt vanuit liberaal standpunt soms zo simpel. We betalen belasting om onze eigen veiligheid te financieren. We willen veilige wegen, zodat onze kinderen niet verongelukken, we willen goede zorg, omdat we zelf hulpbehoevend kunnen worden. Allemaal welbegrepen eigenbelang.

Maar is dat echt alles? Verwachten we eigenlijk niet meer van de overheid? Een samenleving moet toch ook, om met Kant te spreken, een oord zijn waar 'goede mensen gelukkig kunnen zijn'. Dat klinkt misschien soft, maar in feite is er vrijwel niemand die geen schaamte voelt, als hij met eigen ogen ziet dat de kwetsbaarste mensen verkommeren of buiten de boot vallen. Willen we niet dat de overheid de grootste ellende, het ergste voorkomt - in onze naam?

Die schaamte komt voort uit wat de Joodse filosoof Emmanuel Levinas onze fundamentele kwetsbaarheid voor het lijden van anderen genoemd. "Het meest menselijke in de mens is de belediging in de beledigde te zien." In die visie is barmhartigheid ten opzichte van 'de vreemdeling, de weduwe en de wees' geen hobby van goedbedoelende wereldverbeteraars, maar een morele plicht die de staat en zijn regels voortdurend onder kritiek stelt en achtervolgt. Of we willen of niet.

Dat dit appèl zich niet aan landsgrenzen houdt en alleen te negeren valt zolang we het verhaal en het gezicht van de pechvogels consequent proberen te negeren, heeft de zaak-Mauro wel laten zien. Menig VVD'er zal zich zijn tranen hebben aangetrokken.

In een zware crisis lijkt het voor de hand te liggen die lastige verantwoordelijkheid te beperken tot een kleinere groep mensen. De PVV is daarin kampioen: moslims, Polen en Grieken verdienen geen medelijden!

Hoewel die manoeuvre bij sommige Nederlanders effect sorteert, houdt ze iets krampachtigs. Want wie zich kwetsbaar toont voor de ellende van Ingrid en Henk, moet wel heel erg zijn best doen om zich weer snel af te sluiten voor de ellende van een Mauro, of van een weeskind in Afrika. Met dat helaas nogal lastig te begrenzen vermogen tot compassie zal ook de VVD rekening moeten houden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden