Compassie werkt het best bij concrete gevallen

Staatssecretaris Marlies Veldhuijzen van Zanten (VWS) tijdens het spoeddebat over de vastgebonden gehandicapte Brandon. Foto: anp Beeld
Staatssecretaris Marlies Veldhuijzen van Zanten (VWS) tijdens het spoeddebat over de vastgebonden gehandicapte Brandon. Foto: anp

Oppositiepartijen willen afspraken maken om te voorkomen dat 'schrijnende gevallen' het debat beheersen. Een goed idee?

Marc van Dijk

De ene week gaat het debat in de Tweede Kamer over Brandon, een psychiatrische patiënt die regelmatig wordt vastgebonden. De andere week debatteert de Kamer over Sahar, een Afghaans meisje dat misschien Nederland uit wordt gezet.

Wordt de politieke agenda niet te veel bepaald door 'schrijnende gevallen' die het goed doen in de media? En is dit voor de kwaliteit van het debat en voor de personen in kwestie wel goed? Kamerlid Hans Spekman (PvdA) wil hierover met de andere oppositiepartijen in gesprek. Tofik Dibi (GroenLinks) wil ook de coalitiepartijen hierbij betrekken. Spekman en Dibi zouden een eventuele lobby voor een individu in de toekomst liever achter de schermen houden. "Willekeur ligt op de loer en individuen kunnen het symbool worden van een politieke strijd", zei Dibi.

Sabine Roeser, hoogleraar politieke filosofie aan de Universiteit Twente: "Op zichzelf vind ik het een sympathieke poging om te voorkomen dat individuele gevallen tot inzet worden van een politiek debat. Want daar kun je vanuit menselijk oogpunt inderdaad kanttekeningen bij maken.

"Tegelijk moeten we ons realiseren dat de menselijke psyche nu eenmaal zo in elkaar zit dat onze compassie het beste functioneert als we een concreet lotgeval voor ogen hebben. We hebben die concrete, individuele voorbeelden gewoon nodig om anderen te overtuigen en in beweging te krijgen."

Grahame Lock, hoogleraar wijsbegeerte van de managementwetenschappen aan de Radboud Universiteit Nijmegen: "Waarom zo weinig vertrouwen in de mens? Volgens deze logica zijn de meeste burgers niet in staat om in politieke termen te denken. Politici zouden beeldtaal en kleine verhalen moeten gebruiken. Het is een hardnekkige, steeds opnieuw verleidelijke notie dat de massa niet rationeel kan denken. Een beetje zoals ten tijde van de Contrareformatie, toen beeld en muziek werden gebruikt om de kleine gelovigen te imponeren. Of zoals in de geschriften van Hegel over de Middeleeuwen, waarin de mensen die hij beschrijft hun eigen wereld niet begrijpen.

"Tofik Dibi zegt dat de asielzoeker geen lustobject voor de media moet worden. Maar in feite komt dat op hetzelfde neer: miljoenen kijkers en lezers zouden alleen maar belangstelling hebben voor het oppervlakkige leedvermaak, en daar zouden de potentiële slachtoffers tegen beschermd moeten worden. Door een politieke klasse die nota bene zelf niet te vertrouwen is, zeker niet als ze voorstelt dat bepaalde kwesties voortaan beter achter de schermen kunnen worden afgehandeld."

Roeser: "Het is geen kwestie van gebrek aan vertrouwen in mensen, of gebrek aan geloof in hun vermogen om politiek betrokken te zijn. Het is veeleer een kwestie van psychologische kennis die we niet moeten ontkennen, maar benutten.

"Neem het recente onderzoek van psycholoog Paul Slovic. Hij vroeg zich af waarom we zo onverschillig zijn ten aanzien van genocides, zoals in Darfur en Rwanda, terwijl een wereldwijde mediahype kan ontstaan over een ijsbeertje in een Berlijnse dierentuin. Je zou veronderstellen dat mensen bereid zouden zijn om meer te doneren na een oorlog of ramp, naarmate de situatie erger is. Dat de compassie als het ware evenredig zou toenemen met het aantal mensen dat in de knel zit.

"Maar dat bleek totaal niet te kloppen. Als de onderzoekers een tekst lieten lezen over één meisje dat niet naar school kon, leidde dat tot meer donatiebereidheid dan wanneer ze feiten en cijfers lieten zien die vele malen ernstiger waren en veel meer mensen betroffen. En zelfs meerdere verhalen over meerdere mensen in nood, werkten niet zo goed als één verhaal over één mens.

"Volgens de onderzoekers was dit een indicatie voor het feit dat onze compassie heel slecht werkt. Maar ik zou zeggen: het laat zien hoe weinig geschikt statistische gegevens en andere abstracte begrippen zijn om ons tot compassie en tot handelen aan te zetten. Dat is ook de kracht van bijvoorbeeld literatuur of film: door het perspectief van een ander in te nemen, kunnen we met diegene meeleven. De emotionele weg is misschien beperkter dan we zouden willen - we kunnen kennelijk het beste compassie voelen met één persoon tegelijk - maar daar moeten we dan maar mee beginnen. Het is dus pure noodzaak dat politici persoonlijke verhalen inbrengen in het debat."

Lock: "Er is nog een andere psychologische ontdekking die hier ter zake doet. Namelijk dat diezelfde 'gewone man' zich het liefst identificeert met easy cases, bijvoorbeeld met asielzoekers die geen controversiële politieke achtergrond hebben en gehandicapten die niet er niet al te lelijk of verminkt uitzien. Daar wil de kijker of lezer niet mee geconfronteerd worden. Dus voor je het weet handel je niet met het oog op politieke effectiviteit, maar maak je een selectie van 'acceptabele' gevallen.

"Bovendien: ook als het zo zou zijn dat de massa zich alleen maar voor verhalen over individuen interesseert, kan het vermeende positieve effect van deze verhalen makkelijk teniet worden gedaan. Want politieke tegenstanders kunnen op dezelfde manier gebruik maken van zulke verhalen.

Als je gebruik wilt maken van verhalen over 'schrijnende gevallen', maak je jezelf afhankelijk van het toevallige belang van de massamedia en niet van de waarheid van een situatie. En stel dat je tactiek een keer lukt, zoals bij Sahar of bij Brandon, hoe zit het dan met de duizenden andere gevallen, die nu zo goed als vergeten zijn, omdat ze juist niet in de kranten staan of op tv komen?"

Roeser: "Natuurlijk moeten we uitkijken voor politiek of sensatiebelust misbruik van menselijke ellende. Maar het is een slecht idee om persoonlijke casussen of tragische, schrijnende gevallen uit de politiek te weren. Ze horen daar namelijk thuis, omdat ze ons de ogen openen. Zonder die verhalen blijven we over genocides heen kijken.

Politiek gaat weliswaar altijd om het geheel, om meer dan het individuele, maar in de kern zijn wij nu eenmaal mensen. Dus je moet altijd uitgaan van de vraag: wat doet bepaald beleid met individuen? Dat moet je altijd blijven zien en bespreken, zo nodig tot in de details."

Grahame Lock Beeld
Grahame Lock
Sabine Roeser. Foto: Jörgen Caris. Beeld
Sabine Roeser. Foto: Jörgen Caris.
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden