Compassie waar de wet tekortschiet

Het tentenkamp in Amsterdam Osdorp.Beeld ANP

Uitgeprocedeerde asielzoekers vormden de afgelopen twee jaar kampen in achtereenvolgens Ter Apel, Den Bosch, Zwolle, Den Haag en sinds vorige maand in Amsterdam-Osdorp.

Dit soort geïmproviseerde kampen zijn een betrekkelijk nieuw verschijnsel. In 2010 moesten gemeentes de noodopvang voor asielzoekers sluiten, de regering beloofde een 'waterdicht terugkeerbeleid'. Twee jaar later blijkt daar weinig van terecht te komen: alleen al in de eerste helft van dit jaar belandden er volgens het Landelijk Overleg van Gemeentebesturen inzake Opvang- en terugkeerbeleid (Logo) bijna 6000 asielzoekers op straat.

Terwijl de gemeente Amsterdam net besloten heeft om het jongste kamp te sluiten omdat het 'te vol' zou zijn, proberen de vluchtelingen juist bij elkaar te blijven, opdat ze hun stem kunnen laten horen aan de samenleving. Een groep architecten, kunstenaars, journalisten en academici heeft het initiatief genomen om met de winter in aantocht een gebouw te verwerven voor de vluchtelingen, en ondersteuning te bieden bij het beheer ervan.

Burgerrechten
Wat moeten wij met deze rechtelozen in onze samenleving? Marli Huijer, bijzonder hoogleraar filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam: "Het is fundamenteel onrechtvaardig dat je rechten bepaald worden door de grond waarop je toevallig geboren wordt. In de wereld waarin wij leven, een wereld van natiestaten, is dat het geval. Dat levert per definitie een onoplosbaar probleem op, waar zelfs de mensenrechten niet tegen helpen. Uitgeprocedeerde asielzoekers hebben weinig aan mensenrechten, ze willen burgerrechten. Maar ze zijn geen burgers, althans niet hier, niet van dit land."

Frank Ankersmit, emeritus-hoogleraar geschiedfilosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen: "Dit probleem is niet van alle tijden, dus ik zou niet gauw zeggen dat het onoplosbaar is. In de tijd van Kant en Rousseau kon men nog overal in Europa vrij reizen. Rousseau reisde in de achttiende eeuw tijdens de oorlogen tussen Frankrijk en Oostenrijk bijvoorbeeld rustig door vijandelijk gebied naar Venetië. De autoriteiten vonden dat geen enkel probleem, omdat het staatsburgerschap weinig betekende.

"Toen de natiestaten serieus vorm kregen, in de loop van de negentiende en twintigste eeuw, hebben de staten ook almaar meer verantwoordelijkheden naar zich toegetrokken ten aanzien van hun inwoners. Nederland werd een verzorgingsstaat, die ieder van zijn burgers verzorgt van de wieg tot het graf. Daarmee werd het ook van groot belang om nauwkeurig vast te stellen wie Nederlander is en wie niet. Omdat iedere onduidelijkheid daarover veel geld kost.

"Het staatsburgerschap is iets waar wij in een proces van ruim twee eeuwen over gebakkeleid hebben, en waarvan we de uitkomst nog steeds onderschrijven. Je kunt daar nu niet zomaar van zeggen: het is er voor iedereen. Dan werkt het niet meer, zo is het niet ontworpen."

Hart op de goede plaats
Huijer: "Naast het politieke, juridische probleem stellen deze vluchtelingen ons ook voor een moreel, filosofisch dilemma. Op grond van de regels mogen ze er niet zijn.

Maar op grond van humaniteit kun je niet zeggen: we zetten ze op straat of de grens over en dan moeten ze het verder zelf maar uitzoeken. De overheid kan wel keiharde regels opstellen en uitvoeren, maar uiteindelijk bestaat de samenleving uit mensen die het hart op de goede plaats hebben. En als het onduidelijk is of mensen kunnen terugkeren vanwege onveiligheid in hun land van herkomst, dan zou het onmenselijk zijn als niemand die verhalen minstens serieus nam.

"Caritas, barmhartigheid, is zo oud als de mensheid zelf. Door de verzorgingsstaat is die in ons dagelijks bestaan op de achtergrond geraakt. Maar op het moment dat die verzorgingsstaat faalt in het garanderen van een menswaardig bestaan voor bepaalde mensen van vlees en bloed die zich nu eenmaal hier bevinden, ongeacht of ze er 'mogen' zijn, dan komt die oude caritas weer bij ons boven. De verzorgingsstaat is gerelateerd aan staatsburgerschap en burgerrechten. Caritas is dat niet. De barmhartige Samaritaan vraagt niemand om een paspoort."

Ankersmit: "Natuurlijk niet, en dat is maar goed ook. Er zit een lacune in de wet, en die leidt ertoe dat veel uitgeprocedeerde asielzoekers tussen wal en schip belanden. Daarin kunnen ellendige omstandigheden optreden, en dan is het maar goed dat sommige Nederlanders zeggen: ik weiger om die mensen te laten creperen. Het lijkt me ook onze menselijke plicht, om die vluchtelingen te helpen. Ik had het barbaars gevonden als hulp aan illegalen strafbaar was geworden, een plan dat inmiddels van de baan is.

"En toch is caritas niet de oplossing van dit probleem. De wetgever heeft de sleutels in handen. Als mensen uitgeprocedeerd zijn, zou er automatisch actie moeten worden ondernomen. Dat gebeurt nu kennelijk niet, dat is de lacune. Als de rechter eenmaal heeft beslist dat er geen geldige redenen zijn om aan de betreffende vluchteling een verblijfsvergunning te verlenen, dan moet daar naar geluisterd worden. De veiligheid moet daarin zijn meegewogen. Het zou dan zo moeten zijn dat terugkeer niet geldt als een impliciet doodvonnis en dat uitzetting na zo'n rechterlijke uitspraak dus ook gedwongen zou moeten kunnen plaatsvinden."

Geen verplichtingen
Huijer: "Die omschrijving lijkt verdomd veel op het 'sluitende terugkeerbeleid' dat de vorige regering beloofde. Maar 'sluitend' zal asielbeleid nooit worden. Dat zou een vorm van repressie vergen die velen te inhumaan is. Intussen is dit het beste wat wij als burgers kunnen doen: compassie hebben met mensen die bij hun geboorte minder geluk hebben gehad dan wij.

"De Tilburgse ethica Annelies van Heijst laat in haar studies zien hoe caritas zich verhoudt tot mensenrechten. Dat caritas gaat over betrokkenheid bij mensen van buiten je eigen kring. Vanouds zetten religieuzen zich in voor mensen tegenover wie ze feitelijk geen verplichtingen hadden.

"Dat geldt ook voor deze asielzoekers: het zijn geen Nederlanders en ze zijn uitgeprocedeerd. Juridisch gezien hebben wij geen verplichtingen jegens hen. Het is in sommige gevallen ook nog eens hun eigen schuld dat ze, tegen beter weten in, hierheen gekomen zijn, of tijdens de procedure hun paspoort door de wc gespoeld hebben. Maar die oorspronkelijke caritas, komt voort uit medemenselijkheid en trekt zich van dit soort overwegingen niets aan.

"Er zijn situaties van menselijk tekort die niet afdoende kunnen worden opgelost door structurele maatregelen van juridische of politieke aard. Ook ouderen en zieken in onze samenleving hebben geen tekort aan sociale rechten, maar wel een tekort aan zorg en liefde.

"Uitgeprocedeerde asielzoekers ontberen burgerrechten en daardoor ontstaat er opnieuw zorg, betrokkenheid en naastenliefde bij burgers die wel over deze rechten beschikken."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden