Communist Castro wordt katholiek. Kan dat zo maar?

President Castro van Cuba (r), zondag in Vaticaanstad tijdens zijn bezoek aan paus Franciscus (l).Beeld epa

Hij is 'erg onder de indruk' van de 'wijsheid, bescheidenheid en deugdelijkheid' van paus Franciscus. Als de paus zo doorgaat, kondigde de Cubaanse president Raul Castro zondag aan, dan gaat hij voortaan weer naar de kerk. Een communistenleider die katholiek wordt: kan dat zo maar?

De talloze kerkgangers en geestelijken die de afgelopen decennia door het Cubaanse regime werden opgepakt zullen zondag vreemd hebben opgekeken. Raul Castro, leider van hun communistische staat, staat op het punt om het geloof te omarmen dat zijn regime zo vurig heeft bestreden.

"Ik heb alle toespraken van de paus gelezen, en al zijn commentaren", vertelde Castro zondag na afloop van een privé-audiëntie in Vaticaanstad. "Ik beloof dat als hij in september Cuba bezoekt, ik naar al zijn missen zal gaan." Zijn voornemen om 'weer te gaan bidden en weer naar de kerk te gaan' is 'geen grapje', benadrukte hij nog. "De Cubaanse communistische partij waartoe ik behoor, is tegen geloof. Maar nu staan we het toe. Dat is een belangrijke stap."

Castro's omarming van de kerk is 'zeer opmerkelijk', vindt Cubakenner Gert Oostindie. Hij doceert Caribische geschiedenis aan de Universiteit Leiden. "Het regime is de afgelopen decennia milder geworden voor de kerk. Dat Castro positief is over de paus, verbaast daarom niet. Maar dat hij zelfs persoonlijk het geloof wil omarmen; dat zag ik niet aankomen."

Beeld ap

Regime is atheïsme voorbij
De tijd dat het regime de kerk uit het straatbeeld probeert te vegen is volgens Oostindie al lang voorbij. "Aan het begin van de Cubaanse revolutie, eind jaren '50 en in de jaren '60, werd de kerk gezien als onderdeel van het establishment. Dat moest verdreven worden, en de kerk dus ook. Twintig jaar lang (de revolutie begon in 1959, red.) werden gelovigen gezien als vreemdelingen die uit het straatbeeld moesten verdwijnen."

In het begin van de jaren '90, toen Cuba in een economische crisis belandde, ging het regime de kerk meer ruimte geven. Raul Castro's oudere broer Fidel - die destijds president was - veranderde het officiële karakter van de staat van atheïstisch in seculier. In 1998 ontving hij paus Johannes Paulus II, waarschijnlijk in de hoop dat die er bij de Verenigde Staten op zou aandringen de economische sancties tegen Cuba op te heffen.

In 2012 reisde ook Johannes Paulus' opvolger Benedictus af. Beiden pleitten voor een einde aan de economische sancties. Een opener Cuba is een verdraagzamer Cuba, meent het Vaticaan.

Rome geeft Havana aanzien
In december wierp de samenwerking met de kerk eindelijk vruchten af. Toen kwam Washington met Havana overeen dat het de sancties zou opheffen, in ruil voor vrijlating van enkele gevangenen. Het akkoord was te danken aan paus Franciscus en zijn diplomaten. Die zorgden dat de staten om tafel gingen en begeleidden de gesprekken.

Dat de Castro's pausen met open armen ontvangen, komt doordat ze zien dat de relatie met het Vaticaan hen internationaal aanzien geeft, meent Oostindie. "Het is geven en nemen: ze geven de kerk meer ruimte en in ruil daarvoor komen pausen op bezoek. Mogelijk speelde de afgelopen decennia ook mee dat het regime de kerk in de greep probeerde te krijgen. Als je de kerk tolereert, is de kans veel groter dat ze loyaal aan je is."

Cubaanse christenen: talrijk maar niet zo actief

De rooms-katholieke kerk is het grootste religieuze instituut van Cuba. Zo’n 59 procent van de 11 miljoen Cubanen staat te boek als christen. Van hen zijn de meesten rooms-katholiek. Of de kerk daadwerkelijk populair is onder Cubanen is echter de vraag. Volgens sommige schattingen gaat niet meer dan 2 procent van hen wekelijks naar de kerk: 1 procent katholieken en 1 procent protestanten.

Rauls uitspraken doen echter vermoeden dat hij niet alleen handelt uit kille berekening: hij lijkt daadwerkelijk warme gevoelens te hebben voor de kerk. Oostindie: "Zo vreemd is dat ook weer niet. Ik kan me voorstellen dat hij in Franciscus sociale agenda een aantal communistische idealen terugziet. Bovendien zijn hij en Fidel katholiek opgevoed."

'Cuba is niet meer zo communistisch'
En toch: is het niet vreemd dat een communistenleider naar de kerk gaat? "Op papier wel. Maar zoals ik al zei: de tijd dat het regime en de kerk lijnrecht tegenover elkaar stonden is al lang voorbij. Het regime verliest al decennia lang haar scherpe randjes. Kijk naar de andere communistische idealen, zoals de planeconomie. Die heeft hebben ze in Cuba ook al lang losgelaten."

Is Castro bezig zich steeds verder te distantiëren van het traditionele communisme? Oostindië: "Dat zou goed kunnen, al is het nog wat vroeg om daar uitspraken over te doen. De toekomst zal het leren. Wat ik wel weet: als Castro de kerk een prominente plaats in de samenleving wil geven en het communisme opnieuw wil definiëren, dan kán hij dat. Hij is de president. Misschien wordt hij wel christendemocraat."

Beeld ap
Beeld ap
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden