Collectieve rouw: mooi ritueel of sensatiezucht?

De bloemenzee ter nagedachtenis aan de slachtoffers van vlucht MH17 op luchthaven Schiphol.Beeld anp

Welke invloed heeft de vliegramp op de samenleving? Wat zegt het massale medeleven over individualisering en gemeenschapszin? Drie sociale wetenschappers aan het woord.

Normaal gesproken laat socioloog Christien Brinkgreve zich niet onderdompelen in collectieve vormen van rouw. Maar nu, na de vliegramp met de MH17, ervaart ze een verbondenheid tussen mensen waar ze zich deel van voelt. "Deze uitingen van rouw hebben iets ontroerends", zegt ze. "Ik blijf er steeds naar kijken."

Kim Putters, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), ziet dat er onder de zogenaamde nuchterheid van Nederlanders veel emoties schuilgaan. "Andere volken laten de hele dag emoties zien, maar bij ons komen die er op cruciale momenten ook uit." Zelf heeft hij een oud-collega verloren, PvdA-senator Willem Witteveen. De politieke kring om hem heen heeft elkaar opgezocht. "We zijn allemaal diep geschokt en verdrietig. Dat wil je enigszins met elkaar delen."

Micha de Winter, hoogleraar pedagogiek aan de Universiteit Utrecht, zal het beeld niet snel vergeten van de mensen langs de snelweg, in vrijetijdskleding, met mobieltjes en picknickmanden. Hij zag het met eigen ogen, vanaf de andere kant van de snelweg. "Ik vond het shockerend om te zien", zegt hij. "Het gaf me een pretpark-idee, er gebeurt eindelijk wat." Met rouw heeft dat volgens hem weinig te maken, meer met opwinding, een Oranjegevoel. "Dit is de manier waarop we omgaan met nationale gebeurtenissen."

Gemeenschapszin
Welke invloed heeft de vliegramp op de samenleving, wat zeggen de talloze uitingen van medeleven over de staat van dit land, over individualisering, over gemeenschapszin? Definitieve antwoorden hebben de drie geraadpleegde wetenschappers niet, onderzoeksgegevens hebben ze twee weken na de ramp niet voorhanden. Ze praten, zoals Putters het zegt, 'meer associatief'.

Christien BrinkgreveBeeld Patrick Post
Kim PuttersBeeld Martijn Beekman
Micha de WinterBeeld Hans Hordijk

Hij ziet een "enorme lotsverbondenheid, betrokkenheid en een eensgezindheid die ongekend is". "Die gevoelens komen sterker op als er sprake is van een ramp", analyseert hij. "We leven al in een periode van onzekerheid, er is crisis. Dat heeft een versterkend effect. Mensen zoeken elkaar sneller op, om het verdriet en de rouw samen te beleven."

Of daaruit een enorme gemeenschapszin spreekt, dat vindt de directeur van het SCP moeilijk te zeggen. "Het ongeloof en de ontzetting over wat er is gebeurd, worden gedeeld, de rituelen ook. Maar hoe lang dat duurt? De intensiteit zal minder worden. De ramp wordt niet snel vergeten, bij elk moment van herdenken zal ook deze ramp worden herdacht. We hebben een gemeenschappelijke ervaring, die in alle lagen van de bevolking, en in alle hoeken van het land, intens wordt beleefd. Dat is bijzonder, en in die zin draagt de ramp wel bij aan gemeenschapszin. Maar of die zelf ook blijvend is, dat denk ik niet."

Dat die gezamenlijke beleving haaks staat op een samenleving waarin niet de groep maar het individu voorop staat, gelooft Putters niet. Simpelweg, omdat hij het concept van de geïndividualiseerde samenleving nuanceert: "Er zijn ook mensen die zeggen: juist door nieuwe technieken, door nieuwe media, staan we meer in contact met elkaar dan vroeger. Per dag maken mensen vijf tot acht uur gebruik van allerlei media, er is dus doorlopend contact. De aard verandert wel, het contact is korter, vaker, maar wel vrij intens. Dat zie je bij deze ramp ook, het mediagebruik is enorm."

Dat mensen daarnaast naar de snelweg gaan om de rouwstoet eer te betuigen, of meelopen in een stille tocht, verwondert hem niet: "Er is behoefte aan fysiek contact. We kunnen veel zelf regelen, maar in de kern is de mens een sociaal wezen. Dat verandert niet. Je ziet dat ook op andere terreinen van onderzoek. Ouderen zijn vaker op zichzelf, maar tegelijkertijd nemen activiteiten voor ouderen toe. Er wordt van alles georganiseerd, juist om ook weer met en bij elkaar te zijn."

Collectieve rouw
"De ramp is het zoveelste bewijs hoezeer mensen elkaar en het collectieve nodig hebben", zegt Christien Brinkgreve, auteur van onder andere een boek over het wegvallen van gezag in de samenleving. "Juist in nood willen mensen zich verbinden. Die behoefte blijft opvallend lang leven. Dat de onderzoekers nu zo moeilijk bij de rampplek komen, draagt daaraan bij. Het blijft in het nieuws, en de verontwaardiging blijft groot."

Voor Brinkgreve, hoogleraar sociale wetenschappen aan de Universiteit Utrecht, staat de collectieve rouw in contrast met het heersende beeld van onverschilligheid. "Iedereen leeft voor zichzelf, wordt gezegd, waar blijft de solidariteit? Die zit dus hier. Dat vind ik mooi om te zien, het is troostend. Individualisering betekent niet dat iedereen alles apart doet. Meer dan vroeger kiezen mensen zelf met wie ze dingen willen ervaren, ze hebben meer stem in met wie ze zich verbinden. Er zijn nieuwe netwerken, nieuwe sociale verbanden, en daar passen ook gemeenschappelijke dingen bij."

Kenmerkend is wel, zegt Brinkgreve, dat de regels daarvoor minder vast liggen. "Vroeger gaf de kerk de richting voor rituelen, de kerk had het monopolie. Nu ontstaat dat erbuiten." De plechtigheid op vliegveld Eindhoven, waar vorige week woensdag de eerste vliegtuigen aankwamen met doodskisten, heeft op Brinkgreve diepe indruk gemaakt.

"Het was zo'n prachtig ritueel. Dat geeft mensen houvast, in hun verdriet en hun angst. En het was niet één dag, maar elke dag opnieuw dezelfde ceremonie. Het werd niet afgeraffeld, er werd de tijd voor genomen. Ik heb niet vaak dat ik trots ben op mijn land, maar nu had ik dat wel. Ik ben blij dat ik in zo'n geordend land leef. De overheidsceremonie was ingebed in publieke rouw. Het is interessant wat er mogelijk is aan rituelen zonder God."

Ondertussen, meent SCP-directeur Putters, laten ook bij deze ramp de kerken hun functie zien. "Dit soort momenten is wel vaak een reden naar de kerk te gaan", zegt hij. "De secularisatie gaat door, mensen gaan minder naar de kerk. Maar dat betekent niet dat mensen minder geloven. Er is een wisselwerking tussen kerk en samenleving. Mensen zoeken hoop en vertrouwen niet meer automatisch in de kerk, maar zoeken dat bij elkaar."

Individualisering
Hoogleraar pedagogiek Micha de Winter weet dat allemaal zo net nog niet. De Winter, drijvende kracht achter de vreedzame school en de vreedzame wijk, wil niks afdoen aan de emoties van mensen, en ook niet aan de manier waarop ze die laten zien. "Ik neem ze niks kwalijk, die emoties mogen mensen hebben. Ik snap de behoefte om dingen te zien, de realiteit, wat betekent dat, 75 lijkwagens? Zelf ben ik na de Bijlmerramp op een gegeven moment ook zelf op de plek wezen kijken. Ik wilde die met eigen ogen bekijken."

Maar het gaat hem veel te ver om aan de hand van de mensenhagen langs de snelweg af te leiden dat het land in rouw is. "Het beeld deed me nogal plastic aan. Iedereen stond met het cameraatje in de hand, om een glimp van de stoet te kunnen fotograferen. Ik kan dat niet combineren met een gevoel van rouw."

Anders dan Putters en Brinkgreve zag De Winter langs die snelwegen geen gemeenschappelijkheid, maar juist de geïndividualiseerde samenleving. "Mensen hadden picknicktassen bij zich, maar is dat bij elkaar zijn? Die collectieve uitingen zijn juist een enorm teken van individualisering."

"Iedereen heeft zijn eigen beleving, en laat met foto's aan zijn vrienden zien: ik was er, te midden van de massa. Maar die massa doet niks met elkaar. Het is een beetje sensatie-achtig, en ik vind dat heel erg passen in een samenleving waarin mensen houvast zoeken in het erbij zijn. Dat zie je ook bij voetbal, dan staan mensen met Oranjevlaggetjes te zwaaien, maar als het toernooi over is, is het weg. Dat zal met dit ook zo zijn."

Toch concludeert ook De Winter niet dat de individualisering is doorgeslagen. Hij ziet bij deze ramp 'heel veel civil society', zoals hij het noemt, heel veel solidariteit en inlevingsvermorgen. Niet langs de snelweg, maar rond de slachtoffers. "Waar mensen zijn omgekomen, komt er uit de omgeving steun en betrokkenheid bij de families. Kennelijk zit er veel potentieel in de geïndividualiseerde samenleving, met de onderlinge solidariteit valt het misschien nog wel een beetje mee."

"De mensen hebben meer aan de steun van de buurman dan aan de rijen langs de weg. En die steun blijkt er ook te zijn. Het cynische is dat zulke gebeurtenissen nodig zijn om te zien dat er in de samenleving veel cement zit. Dat zie je, en dat moet je koesteren. Als waarnemer doet me dat goed, en dat is wat we in onze programma's proberen te bevorderen. Het is mooi dat je ziet dat die raken aan processen in de samenleving. Het is een goed voorbeeld voor kinderen: je kunt dit niet alleen verwerken, daarvoor zijn anderen nodig."

Repercussies
Voor individuele rouw is geen tijd. Hoelang het maatschappelijke medeleven gaat duren, is niet te voorspellen. Maar dat het zal verflauwen, dat is wel zeker. "Dingen slijten snel, al geldt dat natuurlijk niet in individuele levens van nabestaanden", zegt Brinkgreve. Of er iets in het maatschappelijk bewustzijn zal beklijven, ze weet het niet.

Maar ze hoopt het wel: "Een oorlog ver buiten onze grenzen kan dus effect hebben op ons leven. Het conflict tussen Rusland en Oekraïne heeft zoveel repercussies voor ons. Dat heeft misschien gevolgen voor ons zelfgevoel als land, voor het vermeende gevoel van onkwetsbaarheid. Globalisering wordt vaak gedefinieerd in markttermen, maar we zijn ook politiek afhankelijk van wat er buiten de grenzen gebeurt. Misschien blijft er iets over van het besef van onderlinge afhankelijkheid."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden