'Coetzee begrijpt niets van zwarten'

Zakes Mda is Zuid-Afrika's belangrijkste zwarte schrijver. Als zoon van een ANC-activist woonde hij lange tijd in ballingschap en kwam pas 'thuis' toen de apartheid afgebroken werd en het ANC aan de macht kwam. De verbazing van de nieuwkomer is nog niet weggesleten, de ergernis over het grote graaien van zijn vaders strijdmakkers groeiende. Een vertaling van zijn roman 'The Heart of Redness' verscheen aan het eind van 2002 onder de titel 'De rode aarde' bij uitgeverij De Geus. Trouw-correspondent Arjen van der Ziel sprak met hem over Zuid-Afrika, corruptie, Garcia Marquez en J.M. Coetzee.

Zakes Mda reageert fel op de vraag of de zwarte literatuur in zijn land in een crisis verkeert. ,,Nee man, dat is onzin. We hebben juist nog nooit zo'n overvloed aan zwarte schrijvers gehad.' Dat zelfs grote boekhandels in een miljoenenstad als Johannesburg toch maar een paar boeken van zwarte schrijvers in de kast hebben staan, komt volgens Mda doordat de winkeliers er -ten onrechte- van uitgaan dat de boeken niet verkopen. Lachend: ,,Natuurlijk verkoop je ze niet, als je ze niet op de plank zet.'

De 54-jarige Mda heeft zelf in ieder geval geen last van gebrek aan commercieel succes. Mda is Zuid-Afrika's meest vooraanstaande zwarte schrijver. Hij heeft in eigen land al enkele prestigieuze literaire prijzen gewonnen en begint ook in het buitenland naam te maken.

,,Rode aarde? Is dat de titel in Nederland?' reageert. ,,Die uitgevers vertellen mij ook nooit wat.' Hij ontvangt in zijn witgepleisterde villa in de wijk Weltevredenpark in het noorden van Johannesburg. Een dikke man met een hoornen brilletje; zijn overhemd slobbert over zijn spijkerbroek.

Volgens Mda heeft de afschaffing van de apartheid de literatuur in zijn land grondig veranderd. ,,De meeste literatuur was tijdens de apartheid door en door realistisch. Soms was het zelfs alleen maar reportage. Apartheid was zo'n triest systeem en creëerde zulke absurde situaties, dat schrijvers het alleen maar op papier hoefden te zetten, en presto: ze hadden weer een prachtig stuk literatuur. Sommigen van hen hebben nu moeite met schrijven, omdat hun bron is opgedroogd. Ik treur daar niet om, want deze schrijvers waren nooit echte kunstenaars. Zij hebben niet geleerd hun verbeelding te gebruiken, om uit de werkelijkheid een nieuwe wereld te scheppen. Het waren meer een soort journalisten.'

Mda is een zoon van een activist van het African National Congress (ANC) en leefde meer dan dertig jaar in ballingschap in onder meer Lesotho, Groot-Brittannië, Zwitserland en de Verenigde Staten. Hij keerde in 1995, na de eerste multi-raciale verkiezingen terug naar Zuid-Afrika.

De inspiratie voor zijn boeken haalt hij onder meer uit volksvertellingen en legenden. ,,Ik heb het voordeel dat ik hier relatief nieuw ben. Ik ontdek dingen die de meeste mensen zo vanzelfsprekend vinden dat ze hen ontgaan.'

'De rode aarde', dat nu in Nederland in de winkel ligt, speelt zich af in een dorpje aan de Indische Oceaan. Mda schakelt in het boek heen en weer tussen twee verhalen: Hij vertelt aan de ene kant de dramatische, op feiten gebaseerde geschiedenis van de jonge profete Nongqawuse, die het Xhosa-volk in de negentiende eeuw in het ongeluk stortte. Het vee van de Xhosa's leed in die tijd aan een longziekte die was meegebracht door Britse koeien. Nongqawuse vertelde de Xhosa's dat zij al hun vee moesten slachten, om hun voorouders tot leven te wekken en zichzelf te behoeden voor de verdoemenis. De profete leidde de Xhosa's hiermee naar een noodlottige hongersnood en onderwerping aan het Britse koloniale gezag.

Aan de andere kant schetst Mda de samenleving in het zelfde dorp in het heden. De vete tussen de 'gelovigen en de 'ongelovigen' is tijdens de apartheid naar de achtergrond gedrongen, maar laait nu opnieuw op. De strijd spitst zich deze keer toe op het plan van projectontwikkelaars om aan de rand van het dorp een casino en een pretpark te bouwen. De 'gelovigen' verzetten zich, en hopen dat het gebied wordt uitgeroepen tot werelderfgoed. De 'ongelovigen' pleiten hartstochtelijk vóór het project, zuchtend naar 'vooruitgang', werkgelegenheid en welvaart.

Mda vertelt de twee verhalen in een mix van realistische reportage, sprookje en satire. Je zou het magisch-realisme kunnen noemen. Het doet een beetje denken aan Gabriel Garcia Marquez. Mensen praten met vogels, een bliksemschicht doodt een vijand, seks wordt beschreven als een nachtelijke rit van twee naakte geliefden op een paard zonder zadel. ,,Het is de stijl van de mondeling overgeleverde verhalen in Afrika', zegt Mda. ,,Mijn grootmoeder en overgrootmoeder vertelden op deze manier. Werkelijkheid en magie liepen altijd door elkaar.'

Hij zegt Garcia Marquez pas te hebben ontdekt toen hij in Londen woonde. ,,Deze man is beïnvloed door dezelfde bronnen als ik, dat ontdekte ik. Hij heeft een vergelijkbare stijl. Ik denk dat Marquez is geïnspireerd door de mondelinge verhalen van Zuid-Amerika.'

Net als zijn Latijns-Amerikaanse tegenhanger toont Mda zich een scherp waarnemer van maatschappelijke en politieke verhoudingen. Hoofdpersoon Camagu in 'De rode aarde' is goed opgeleid, maar vindt geen werk omdat hij weigert aan te pappen met 'de Aristocraten van de Revolutie'. Zo noemt Mda de voormalige vakbondsleiders en vrijheidsstrijders die zich nu in Zuid-Afrika op grote schaal verrijken. ,,Ze zitten allemaal met hun snuiten diep in de trog', schrijft hij, ,,luidruchtig slobberend in naam van de armen, terwijl ze elkaar proberen te overtreffen in varkensachtigheid.'

Mda grinnikt als de passage ter sprake komt. Hij zegt zich te ergeren aan de weigering van de ANC-top om de corruptie in eigen kring te bestrijden. ,,Ze pakken het buiten de eigen groep wel aan, maar in de inner circle dekken ze alles toe. Zelfs de grootste schurken worden gewoon weer benoemd in een volgende topfunctie. Dat geeft natuurlijk een volstrekt verkeerd signaal aan de bevolking.'

Mda windt zich ook op over de progressieve blanken die tijdens de apartheid de kant van het ANC kozen, maar nu in steeds groteren getale het land verlaten. Zuid-Afrika verliest hierdoor geld, kennis en vertrouwen van buitenlandse investeerders. Tot deze categorie behoort volgens hem ook Zuid-Afrika's belangrijkste schrijver van dit moment, J.M. Coetzee, die onlangs naar Australië emigreerde.

De blanke Coetzee is in Zuid-Afrika omstreden door zijn -in de rest van de wereld gelauwerde- boek 'Disgrace' ('In ongenade') dat in 1999 uitkwam. In dit boek verkracht een groepje zwarte mannen een blanke vrouw op het platteland. De vrouw besluit, ondanks het risico van een nieuwe aanranding, op haar boerderij te blijven. ,,Wat als dit de prijs is die men moet betalen om te blijven?' is haar redenering. ,,Misschien is dat hoe zij het zien; misschien is het ook hoe ik het moet zien. Zij zien mij als iemand die hun iets verschuldigd is en zichzelf als incasseerders, belastinginspecteurs. Waarom zou ik mogen leven zonder te betalen?'

Mda begint als hij het over dit boek van Coetzee heeft steeds harder te praten. ,,De meeste zwarten vinden Coetzee helemaal niks', zegt hij, druk gebarend. ,,Ik ben het daar niet mee eens, want ik vind hem een geweldige schrijver. Maar 'In ongenade' is een dieptepunt. De zwarte karakters zijn ontzettend oppervlakkig. Het is duidelijk dat Coetzee niets begrijpt van zwarten. De zwarten in het boek zijn weinig meer dan metaforen. De verhaallijn is ook zwak. En dan die vrouw die haar verkrachting ziet als een manier om een schuld uit het verleden terug te betalen. Het is rotzooi.'

Mda benadrukt zelf hoopvol te zijn over de toekomst van Zuid-Afrika. Grijnzend: ,,Ik geloof in dit land.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden