Club voor oude jongens is niet meer zo geheim

Vrijmetselaars hebben een imagoprobleem. De macht van hun stiekeme loges zou zich uitstrekken tot politiek en kerk. 'Allemaal onzin', zegt de gedeputeerd meester.

Wandelen door de werkplaats van de vrijmetselaars is een heus Harry Potter-avontuur. Het koepelvormige plafond van de ceremoniële ruimte heeft een sterrenhemel, de vloer is als een schaakbord. Talloze symbolen vormen het decor. Het alziend oog kijkt vanuit het oosten toe en de man met het zwaard houdt de wacht bij de deur.

Al die symboliek binnen de Orde van Vrijmetselaren en de 'geheime' rituelen die daarbij horen, hebben door de eeuwen heen aanleiding gegeven tot veel indianenverhalen. Zo zou de orde één keer per jaar een van de leden als offerande onthoofden en zouden er onstuimige seksuele rituelen plaatsvinden.

,,Allemaal onzin natuurlijk'', zegt Klaas van Hasselt, vice-voorzitter ('gedeputeerd meester') van loge nummer 5, Concordia Vincit Animos (CVA). Die viert dit jaar samen met twee andere Amsterdamse loges, La Paix (nr. 4) en La Charité (nr. 6), zijn 250-jarig bestaan.

Nederland telt 145 loges met samen circa 5600 leden. Bekende personen zoals koning Willem II, Multatuli, premier Drees en in het buitenland Charlie Chaplin, Winston Churchill en de Amerikaanse president J.F. Kennedy, waren vrijmetselaar.

De vrijmetselarij, waarschijnlijk ontstaan als gilde van de steenhouwers, is een kind van de Verlichting dat zich afzette tegen de strenge leefregels van de kerk.

,,Het vrije denken is ons gemeengoed, het doel is jezelf geestelijk te verrijken en te verruimen'', vertelt Van Hasselt.

De rituelen -,,Nee, we worden dan niet handtastelijk of gewelddadig''- zijn spiegels, handvatten om een beter mens te worden en ieder beleeft die op zijn eigen manier en met zijn eigen emotie. ,,Het is allemaal heel metaforisch. Je bent bijvoorbeeld een ruwe steen, die je moet beitelen tot een zuivere 'kubiek' die geschikt is voor de bouw van de tempel der mensheid'', legt Van Hasselt uit.

Vroeger was het noodzakelijk om de orde te hullen in geheimzinnigheid. De vrijmetselarij werd om haar opkomen voor het vrije denken verketterd door de kerk en de leden kwamen stiekem bij elkaar. Tot op de dag van vandaag wordt dan ook om een wachtwoord gevraagd bij het betreden van de werkplaats. De meeste vrijmetselaars nemen dat nog steeds erg serieus, maar Van Hasselt antwoordt regelmatig als grapje met 'broodje hamburger'.

,,Dat soort dingen zijn nu alleen nog puur symbolisch. Waarom die rituelen en symbolen nog bestaan? Waarom niet? Het is net een Harry Potter-avontuur of een toneelstuk. We zijn net kleine jongetjes, ijdeltuiten in rokkostuum met lintjes om hun nek. Als je maar wel bereid bent het te relativeren'', zegt Van Hasselt. Sommige rituelen moeten een verrassing blijven. Zo krijgt de 'leerling' bij de overgang naar de status 'gezel' een opmerkelijke verrassing, als hij voor 'de hoogste rechter' wordt geplaatst.

CVA komt één keer per week bijeen in het Vrijmetselarij-gebouw aan de Vondelstraat, waarin acht loges huizen. Tijdens deze 'comparitie' houdt een van de 'broeders' een voordracht over een onderwerp, een 'bouwstuk', met aansluitend een debat. Dat gaat allemaal volgens strikte regels in ouderwets taalgebruik onder leiding van de voorzittend 'meester'. Daarna volgt de zevende graad, ook wel de borrel genoemd, en is de 'achtbare meester' gewoon weer 'Ed' en is er tijd voor ongelooflijk veel gezelligheid.

Iedereen kan lid worden, ongeacht religie, mits je over een bepaald denkniveau beschikt om te kunnen filosoferen over het leven. Vrouwelijke leden zijn echter al eeuwenlang taboe. ,,Eigenlijk moet dat gewoon kunnen'', vindt Van Hasselt, ,,maar mannen zijn bang dat ze zich anders gaan gedragen als er vrouwen bij zijn. En waarom mogen we geen jongensclub blijven? Het is niet uit het gebrek aan respect voor vrouwen, maar we zijn zo lekker bezig met onze toeters en bellen en liflafjes.'' In Nederland bestaat overigens ook de Orde der Gemengde Vrijmetselarij, waarvan vrouwen wél lid kunnen worden. En de (vrouwen)Orde der Weefsters.

Ondanks alle geheimzinnigheid treden CVA en de andere twee loges de laatste tijd wat meer naar buiten. Een open dag twee jaar geleden trok zeshonderd bezoekers. ,,Het is te leuk om geheim te houden. Iedereen kent de naam 'vrijmetselarij'. Marketingtechnisch is het een gouden product, maar we hebben een slecht imago.'' De vrijmetselaren zien zichzelf als een goede gesprekspartner bij maatschappelijke conflicten. ,,Ons motto is: Zoek wat ons verbindt in plaats wat ons verdeelt.''

Ter gelegenheid van het jubileum verschijnt vandaag het boek 'Jongensclub of broederschap', geschreven door een buitenstaander, Ko van Geemert. In juni organiseren de drie jarige loges een symposium over wereldwijde rituelen (zie inzet). Ze leveren een financiële bijdrage aan de nieuw te bouwen vlindertuin in Artis. Overigens is Artis ontstaan uit een idee van drie vrijmetselaars.

Dat de Amsterdamse loges een tip van de sluier oplichten, zal bij andere loges misschien niet in goede aarde vallen, zegt Van Hasselt, maar elke loge heeft zo zijn eigen karakter. Die van Amsterdam is vrijgevochten, met een hoog Pietje Bell-gehalte. ,,Ja, ik mag hopen dat ze een beetje boos zijn. Maar we zijn iets leuks, waardevols aan het doen en dat hoeft toch niet langer geheim te blijven?''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden