Clinton vanuit spagaat bezien

In de herfst van 1993 hield president Bill Clinton een toespraak voor zwarte dominees in Memphis, de stad waar Martin Luther King 25 jaar tevoren was vermoord. Op informele toon deed de president alsof hij wist wat King in zijn plaats gezegd zou hebben. ,,Ik vocht voor vrijheid'', zou hij zeggen, ,,maar niet voor de vrijheid van mensen om elkaar gratuit te doden, niet voor de vrijheid van kinderen om kinderen te krijgen, en de vaders van die kinderen om er vandoor te gaan en hen achter te laten alsof ze niets waard waren... Dat is niet waarvoor ik heb geleefd en ben gestorven.''

FRANS VERHAGEN

Krachtige woorden die een stevig applaus opleverden. Het was een hoogtepunt, misschien wel hét hoogtepunt van Clintons presidentschap. En het was een indicatie van wat Clinton had kunnen doen als hij het presidentschap had gebruikt als bully pulpit, als middel om moreel gezag uit te stralen en diverse groepen in de samenleving een spiegel voor te houden. Clinton leek bij uitstek de man die burgers kon vastpakken, door elkaar schudden en wijzen op hun maatschappelijke verantwoordelijkheid.

Het mocht niet zo zijn, integendeel: het doet pijn om over de toespraak te lezen in Joe Kleins boek over het presidentschap van Bill Clinton. Ik herinner me nog levendig hoe hoog de verwachtingen toen waren van deze babyboomer, hoe fascinerend zijn eerste persconferenties waren (hij wist waar hij het over had!), hoe veelbelovend de intelligentie, energie, kracht en jeugd van de nieuwe president. Wat werd het een gemiste kans, uiteindelijk!

'The Natural' is geen verdediging, ook geen aanval, maar een verslag van acht jaar omgang met het fenomeen. Joe Klein is Clinton vriendelijk gezind maar gelukkig ook een goede journalist gebleven, in zijn weergave van de feiten. Als Kleins boek een voorbeeld is van wat vrienden over Clinton gaan schrijven, dan hoeft hij bij de toewijzing van zijn plaats in de geschiedenis al helemaal niets te verwachten van minder welgezinde analisten.

'The Natural' is een vreemd boek: de schrijver ervan komt gaandeweg in een spagaat terecht. Eerst lezen we een goed geschreven analyse van de manier waarop Clinton (of: de Clintons) het Witte Huis runden -een opeensomming van mislukkingen, fouten en blijken van overschatting, met een paar successen in de marge. Daarna volgt de verrassende conclusie: ,,Clintons presidentschap was serieus en substantieel''. Vreemde conclusie, na al het voorafgaande.

Jazeker, Clinton was de meest getalenteerde politicus van zijn generatie en hij beschikt(e) over een vlijmscherpe intelligentie. Hij wás een natuurwonder op het campagnepad, memorabel neergezet door Klein in diens eerdere half-non-fictie boek 'Primary Colors'. Maar hij was ook een ongedisciplineerde lapzwans, iemand die er niet in slaagde zijn driften in bedwang te houden (en dat gold niet alleen voor seks). Wie denkt in 'The Natural' een bevlogen verdediging te vinden van het presidentschap van Clinton, zoals de ondertitel doet vermoeden, komt bedrogen uit.

Ik kan me voorstellen dat lezers het wat vroeg vinden nu al de eindbalans van de acht Clintonjaren tot zich te nemen. Toch heeft het zin nu maar vast te genezen van het idee dat Bill Clinton stukken beter was dan zijn voorganger en zijn opvolger, en dat zijn problemen allereerst te wijten waren aan zijn tegenstanders. Stelt u zich de vraag: wat had Clintons presidentschap opgeleverd zonder de Lewinsky-zaak? Clinton was al ruim voor 1998 als president grotendeels mislukt.

Okay, Clinton won de strijd tegen de uiterst rechtse Newt Gingrich. Hoe hij dat deed, hoort in het handboek voor de politicus, al mag iedereen hopen op vijanden die zo stupide zijn als de Republikeinen van dat moment. Maar deze memorabele veldslag had helemaal niet nodig hoeven zijn: Clinton had tussen 1992 en 1994 een meerderheid in het Congres, hij had een mandaat van de kiezer, er was een meerderheid voor hervorming van de ziekteverzekeringen. Hij verloor het congres door eigen toedoen, omdat hij gehakt had gemaakt van zijn eigen gezondheidsplan, omdat hij zijn poot niet stijf hield bij benoemingen en kleinere beleidsvoorstellen, en tonnen krediet verspeelde met kleine onderwerpen zoals de positie van homoseksuelen in het leger. Omdat hij zich omringde met ja-knikkers en een Arkansas-maffia. Omdat hij het Congres schoffeerde.

In zijn tweede campagne, voor de verkiezingen van 1996, toonde Clinton zich weer een meester, al was hij gezegend met een tegenstander van het zielige soort, Robert Dole. De president profiteerde terecht van de bloeiende economie. Maar wat deed hij met het heroverde crediet? Eerst een jaar niets en volgde de Lewinsky-affaire. En was seks met een stagiaire al een ernstige fout (want ja, presidenten hebben een voorbeeldfunctie), volhouden dat het allemaal gelogen was deed het land en het presidentschap onmetelijke schade. Opnieuw overleefde Clinton, vooral dankzij de incompetentie van zijn tegenstanders. Maar dit keer kon niemand daarvan genieten. En alsof Clinton van dit alles niets had geleerd, kwamen bij zijn afscheid op 19 januari 2001 de stuitende gratieverleningen aan 'vrienden en familieleden', in Kleins woorden een 'total loss of control'. Clinton had de 'pech', meent Klein, dat hij president was tussen de Koude Oorlog en 11 september, een korte periode van frivoliteit. Even was het leven one big party, met Clinton als feestbeest. Die tijd is voorbij, zijn presidentschap ook, en nu zijn we weer serieus geworden, aldus Klein.

Ik kom tot een andere conclusie: we zijn beetgenomen. We dachten een serieuze, creatieve en energieke politicus van een nieuwe generatie te krijgen. Iemand die met de nieuwe economie een betere samenleving kon maken. We kwamen te zitten met een zelfingenomen, behaagzieke, ongedisciplineerde puber die zijn generatie voor joker zette. De echte slachtoffers waren de armen en kanslozen.

Clinton faalde niet omdat er iets tussen kwam, een oorlog of zo, maar omdat zijn kracht als politieke natural tegelijk zijn zwakte was. Joe Klein heeft een voorkeur voor dit soort bigger than life-figuren. Ik weet niet of de ploeteraar met een minimumloon maar zonder ziekteverzekering die deelt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden