Clinton krijgt hooguit nog een publieke tik op zijn vingers

De uitslagen van de tussentijdse verkiezingen in de Verenigde Staten zijn verrassend, maar betekenen toch ook weer niet een politieke aardverschuiving.

Ten eerste was de kiezersopkomst (38 procent) wat minder laag dan verwacht (30 procent). Vooral vakbondsleden, zwarte Amerikanen en Spaanstaligen gaven gehoor aan de oproep van de Democraten om toch alsjeblieft te gaan stemmen.

Ten tweede behielden de Republikeinen weliswaar hun meerderheid in het Huis en de Senaat, maar in het Huis slonk hun voorsprong op de Democraten met zo'n vijf zetels, terwijl de verhoudingen in de Senaat ongewijzigd bleven. Voor tussentijdse verkiezingen is dat opmerkelijk. Normaal is namelijk dat de partij van de president bij deze verkiezingen licht verliest. Hoe moeten deze uitslagen worden uitgelegd, wat betekenen ze voor de nabije toekomst in het algemeen, en in het bijzonder voor die van president Clinton?

Vóór het beantwoorden van deze vragen eerst een korte terugblik op de verkiezingscampagnes. Die gingen vooral over een grote variëteit aan lokale problemen, en dat is niet verwonderlijk. Het Amerikaanse verkiezingsproces is erop gericht politici ook in de federale volksvertegenwoordiging te laten opkomen voor de alledaagse belangen van hun electoraat, zoals lokale werkgelegenheid, veiligheid op straat en de wenselijkheid van programma's voor positieve discriminatie.

Er waren verhoudingsgewijs heel weinig nek-aan-nek races. Die er waren kostten veel geld en gingen, wat inmiddels ook maar al te gewoon is, vooral over het slechte karakter van de tegenstander. Zelfs thema's als abortus, homoseksualiteit of particulier vuurwapenbezit - waar toch veel inhoudelijks over te zeggen valt - werden voornamelijk als character issues opgevoerd, om aan de hand van verregaande simplificaties of verdraaiingen de verdorvenheid dan wel de geborneerdheid van politieke opponenten te illustreren.

Vooral de felle strijd tussen de Republikeinse senator voor New York Alfonse D'Amato en diens uitdager, de Democratische politicus Charles Schumer, zakte soms tot schokkend laag peil. D'Amato liet zich uitzonderlijk grof uit over zijn tegenstander, een van de zeer weinige Democraten die zich krachtig tegen de afzettingsprocedure van president Clinton had uitgesproken en dan ook de enthousiaste steun kreeg van het presidentiële echtpaar. De geschatte uitgaven van beide kandidaten samen voor deze race beliepen tegen de 38 miljoen dollar. Schumer won.

Nationale agendapunten waren bijzonder schaars. Waar hadden die over kunnen gaan? Over burgerzin, belastingen en verbetering van het bestaan voor iedereen. Over de kwaliteit van de politiek, het tegengaan van de excessen met campagnefinanciering en de schaamteloze propagandaspotjes die van de rechter mogen doorgaan voor voorlichting en daarom buiten de restricties van de federale kieswet vallen. Of over de aanpak van internationale problemen: de economische crises in de wereld en hun mogelijke gevolgen voor Amerika. Over de aanpak van 'Irak', 'Bosnië' en 'Kosovo'. Maar deze en vergelijkbare onderwerpen kwamen niet tot nauwelijks aan de orde. Kiezersbelangstelling voor internationale vraagstukken is de laatste jaren notoir laag en kandidaten houden daar rekening mee.

Het was echter bovenal opmerkelijk dat de Lewinsky-affaire geen zwaar thema werd, ondanks alle spektakel dat het onderzoek van onafhankelijk aanklager Starr en het vrijgeven van allerlei verhoren door de Juridische Commissie van het Huis van Afgevaardigden de afgelopen maanden hadden veroorzaakt. Sinds de kandidaten begin oktober op verkiezingstournee togen werd De Affaire ironisch genoeg tot non-issue gedegradeerd, met uitzondering van een Republikeins offensief in de allerlaatste dagen van de strijd. Democraten vermeden in de regel het thema en de hoofdpersoon angstvallig.

Geheel tegen de normale regels in, lieten zij zich bij verkiezingsbijeenkomsten liefst niet samen met de president zien, uit vrees voor stemverlies. Ze begonnen al helemaal niet uit zichzelf over Clintons losse zeden. Maar ook Republikeinse kandidaten haalden niet het onderste uit de kan, omdat opiniepeilingen steeds weer aantoonden dat Amerikanen in meerderheid schoon genoeg hadden van het hele schandaal en afzetting van de president verwierpen, al keurden zij diens gedrag als immoreel af. Ook de meeste Republikeinen vreesden daarom electorale schade van te veel aandacht.

Het zou veel te simpel zijn de uitslag van de verkiezingen uit te leggen als een vertrouwensmotie van de Amerikaanse burger voor president Clinton. Veel kiezers hebben na afloop van de verkiezingen verklaard dat ze zich bij het stemmen helemaal niet door de Lewinsky-affaire hebben laten leiden. Plausibel is wel dat de hogere opkomst onder de eerdergenoemde categorieën democratische kiezers te verklaren valt door bezorgdheid over de toekomst van de Democratische partij, ook op de langere termijn, en over de te verwachten politieke verlamming die het gevolg zou zijn van een langdurige afzettingsprocedure van de president.

De Republikeinen hebben nog steeds de meerderheid in het Congres. Ze kunnen in het Huis van Afgevaardigden de afzettingsprocedure gemakkelijk doorzetten: daar is slechts een eenvoudige meerderheid van stemmen voor nodig. Gezien de uitslag is een veroordeling door de Senaat heel onwaarschijnlijk; daarvoor is immers een tweederde meerderheid vereist en die hebben de Republikeinen bij lange na niet. Belangrijkst is op dit moment dat het republikeinse leiderschap zich, gezien de uitslag, waarschijnlijk niet zal veroorloven de procedure in het Huis eindeloos op te rekken. De president krijgt nog een publieke tik op zijn vingers, en dan komt er, zo valt te hopen, eindelijk weer meer plaats voor andere onderwerpen op Amerika's politieke agenda. Dat zou pure winst zijn voor de slagvaardigheid van 's werelds grootste mogendheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden