Clint Eastwood bespeelt met western universele waarden

In 21 bioscopen.

Zijn liefde voor de jazz leverde 'Bird' op: een speelfilm over het leven van de jazz-legende Charlie Parker. Eind deze maand kan het Nederlandse publiek gaan kijken naar 'Thelonious Monk: straight no chaser', een prachtige, door Eastwood geproduceerde documentaire over de jazzpianist Thelonious Monk.

Man zonder naam

Meer nog dan de jazz echter is de western Eastwoods pakkie-an. Als jong broekkie speelde hij cowboy Rowdy Yates in de tv-serie 'Rawhide'. In Sergio Leone's spaghettiwesterns schitterde hij als de amorele 'man zonder naam'. Vanaf 1967 produceert en regisseert Eastwood met zijn eigen produktie-maatschappij Malpaso ook zelf films.

Onder de zestien films die hij sindsdien regisseerde en die tot in cinefiele kringen toe respect afdwongen, bevinden zich een aantal westerns: 'The outlaw Josey Wales', 'Pale rider' en nu 'Unforgiven' bijvoorbeeld. Opmerkelijke films zijn het. Alleerst omdat ze gemaakt zijn op het moment dat niemand in Hollywood nog enig brood in de western zag.

Al even opmerkelijk a-modieus is de stijl van Eastwoods westerns. Hij vertelt zijn verhalen met minimale en vaak uiterst doeltreffende middelen. Van de opgefokte kouwe drukte van de huidige Hollywoodcinema moet hij niets hebben. Eastwoods westerns zijn oases van rust en dramatische efficiency.

Zijn onversaagd doorgaan op dezelfde weg en jarenlange samenwerking met vaklieden als Lennie Niehaus (muziek), Jack N. Green (camera) en Joel Cox (montage) heeft nu een waar meesterwerk opgeleverd. In Amerika is 'Unforgiven' terecht al geroemd als de eerste goede western sinds Peckinpah's 'Pat Garrett and Billy the kid'.

Een sterk punt van 'Unforgiven' is het scenario van David Webb Peoples. Omdat de western uit de mode is, heeft het zeventien jaar geduurd voor het verfilmd werd. Westernfanaat Eastwood onderkende de kwaliteiten ervan, kocht de rechten en zette Peoples' script vervolgens naar zijn hand.

'Unforgiven' speelt in 1880. Het Wilde Westen is getemd. De gouden dagen van de cowboys, premiejagers, gunfighters en ander gespuis is voorbij. Het geweld en de wreedheden behoren tot het verleden. De gunfighters van weleer voegen zich moeizaam naar de nieuwe tijden en ontwikkelen zich met vallen en opstaan tot brave burgers en keurige huisvaders.

Welvarend stadje

Big Whiskey heeft zich ontwikkeld van een onbeduidende voorpost tot een redelijk welvarend stadje aan een spoorlijn. De orde wordt er gehandhaafd door sheriff Little Bill Daget (Gene Hackman), die zijn gammele huisje aan de rivier constant vertimmert. Om zijn stad in het gareel te houden deinst deze bikkelharde ex-gunman voor niets en niemand terug. Wie de rust verstoort, wordt op brute wijze de stad uitgerammeld.

Het wankele evenwicht tussen het gewelddadige verleden en het vreedzame heden raakt verstoord wanneer twee mannen in het plaatselijke bordeel een prostituee met een mes deerlijk verminken. Wanneer de sheriff die misdaad vergoelijkt, schrapen de hoeren hun schaarse spaarcentjes bij elkaar en zetten een forse premie op het hoofd van de bruten.

Vanaf dat moment valt het geweld niet meer te keren, is het onvermijdelijk dat het verleden nog een keer de kop opsteekt. De jonge, onnozele en het recente verleden verheerlijkende Schofield Kid (Jaimz Woolvett) gaat op zoek naar ex-gunfighters. Hij vindt de legendarische William Munny (Eastwood) en zijn vroegere maat Ned Logan (Morgan Freeman) bereid om met hem de door de prostituees uitgeloofde buit binnen te halen.

Hoewel Munny en Logan met hun gewelddadige verleden braken, laten ze zich toch meeslepen in een nieuwe maalstroom van geweld. De koelbloedige moordenaar Munny bijvoorbeeld, had zijn wapens al jaren geleden aan de wilgen gehangen. Zijn huwelijk heeft hem veranderd in een brave huisvader en varkensfokker, die met weerzin terugdenkt aan de tijd waarin hij de ene na de andere gewelddaad pleegde. Na de dood van zijn vrouw raakte Munny aan de bedelstaf. Alleen omwille van zijn dochter en zoontje haalt hij zijn wapens weer tevoorschijn.

Vooral via Munny verduidelijkt Eastwood het centrale thema van 'Unforgiven'. Munny is een gunfighter tegen wil en dank. Hij wordt gekweld door zijn verleden, kon zijn misdaden alleen begaan als hij zich volgoot met drank, werd door de omstandigheden gemaakt tot iets wat hij niet was. Alleen al door dit thema is 'Unforgiven' een intrigerende western. Als in elke western laait het geweld hoog op, maar tegelijkertijd neemt Eastwood afstand van dat geweld, heeft deze film een haast pacifistische teneur. 'Unforgiven' is western en anti-western in een; een klap in het gezicht van iedereen die de periode van de verovering van het Wilde Westen idealiseert.

Sober

Eastwood maakt dat doorlopend duidelijk in ongekend sober vormgegeven, prachtig klein geacteerde en toch hoogst efficiente scenes. Daarvan een voorbeeld. De klus is geklaard, de verminkers van de prostituee zijn omgebracht. The Schofield Kid en Munny - Logan heeft zich teruggetrokken - wachten onder een boom in een weids prairie-landschap onder een asgrauwe onheilszwangere lucht, op de prostituee die hun beloning zal komen brengen. The Schofield Kid, die blind geloofde in het heldendom van het Wilde Westen, heeft voor het eerst in zijn leven een mens gedood en beseft nu dat het doden van een medemens tegen de menselijke natuur in gaat. Zijn ogen vullen zich met tranen. Munny geeft hem de whiskey-fles: "Neem een slok, kid." Een paar slokken alcohol zijn echter niet voldoende om het geweten van de kid te sussen. "Ik vermoed dat ze het verdiend hebben" , zegt hij aarzelend. Munny bekijkt hem meewarig en zegt: "We verdienen het allemaal, kid." Vervolgens zoomt Eastwood in op het getaande, door het leven getekende gezicht van Munny dat de prairie aftuurt. Munny wacht op zijn beloning, of - naar hij beseft - het Judas-geld dat hem en idereen bestempelt tot een verrader van de menselijke zaak.

Universele waarden

Met 'Unforgiven' laat Eastwood zien dat er met de in onmin geraakte western ook nu nog op glasheldere wijze universele waarden vertolkt kunnen worden. Het valt daarom te hopen dat deze eigenzinnige acteur, regisseur en producent deze orignele Amerikaanse kunstvorm nog vele jaren trouw blijft.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden