Clickclick. Oh! Szzzmack! Berberian huilde, hoestte, hikte en schreeuwde op de bühne.

Cathy Berberian (1925-1983) was niet zomaar een zangeres.

,,Sob... hmmmm... Knock-knock: huh!? Clickclick. Oh! Szzzzmack!”: stemkunstenares Cathy Berberian (1925-1983) is terug van lang weggeweest. De uitvindster van ’het nieuwe zingen’, de componiste van de uit stripverhaalgeluiden bestaande ’Stripsody’ (waaruit bovenstaand citaat) en de ’muze’ van een aantal belangrijke hedendaagse componisten wordt de komende dagen geëerd met een heus internationaal congres in Amsterdam. Door middel van lezingen door musicologen en door de componisten Louis Andriessen en Sylvano Bussotti, het vertonen van Carrie de Swaans bekroonde documentaire ’Music is the Air I breathe’ en natuurlijk door klinkende muziek wil organisatrice Carla Brünott Berberian ’de plaats in de muziekgeschiedenis teruggeven die ze verdient’.

Want volgens Brünott was Berberian niet zomaar een uitvoerend musicus zoals Maria Callas en heeft ze door haar stemcapaciteit ’meegecomponeerd’ aan bijvoorbeeld ’Circles’ en ’Thema, omaggio a Joyce’ van haar echtgenoot Luciano Berio. Maar kreeg Berberian daar nooit de eer voor die ze verdiende.

Geboren in Amerika als dochter van een Armeense restauranthouder, zong Berberian naar eigen zeggen thuis al vroeg mee met alles wat op de grammafoonplaat stond.

Haar Armeense achtergrond en de volksmuziek die daarbij hoorde, leerde ze op de middelbare school waarderen. Misschien werd op dat moment het fundament gelegd voor haar veelzijdigheid als zangeres: behalve klassieke muziek zong ze ook liedjes van de Beatles (ver-klassiekt, dat dan weer wel) en schreef ze geheel in de geest van haar tijd eigen performances, waaronder haar beroemd gebleven ’Stripsody’.

Berberian vestigde haar naam als icoon van de nieuwe muziek toen ze in 1959 in Rome doorbrak met ’Aria’ van John Cage. Cage had Berberian in de elektronische studio in Milaan aan het werk gehoord met Luciano Berio en was verrast door haar onconventionele stemgebruik. Enthousiast geraakt, componeerde hij zijn ’Aria’ als een maatpak voor Berberians flexibele geluid.

Na Cage werd Berberian ontdekt als muze voor componisten als Stravinsky, Bussotti, Andriessen (die er zijn klassieke bewerkingen van een aantal Beatle-liedjes voor schreef) en natuurlijk Berio. Met de laatste was ze een aantal jaren getrouwd en voerde ze ook lang na hun scheiding nog ieder werk uit dat hij speciaal op haar stem schreef.

Wat was er nou zo bijzonder aan Berberian om er een congres aan te wijden? Er zijn toch wel meer uitvoerende musici geweest die als inspiratie hebben gediend voor componisten?

Congres-organisatrice Brünott: ,,Het belang van Berberian is groot geweest. Niet alleen inspireerde ze een aantal componisten door haar stemgebruik; ze componeerde daardoor in feite ook mee aan een aantal stukken. De relatie componist-uitvoerende is de afgelopen decennia onderhevig aan grote veranderingen. En dat begon bij Berberian. Neem haar relatie met Berio. Het was Berberian die hem inwijdde in de Angelsaksische cultuur (Berio sprak aanvankelijk niet eens Engels) en die haar artistieke begaafdheid in het belang van het componeren stelde. In het congres willen we de problematische verhouding tussen uitvoerders en componisten aan de orde stellen. De muziekgeschiedenis wordt nog steeds gedomineerd door mannen. Vrouwen worden in eerste instantie gezien als muze of inspiratrice. Berberian heeft geleden onder het feit dat men haar lange tijd alleen zag als vrouw van Berio.”

Volgens Brünott inspireert Berberians stemgebruik nog steeds veel jonge componisten. Net zoals haar nieuwe invulling van het klassieke recital, dat ze aankleedde met theatrale elementen en waarin ze de muren tussen de klassieke en de popcultuur slechtte, als een echt kind van haar tijd.

’Het nieuwe zingen’ (’new vocality’) zo noemde men Berberians ongebruikelijke stemgeluid al snel. In een interview dat de ’Callas van de hedendaagse muziek’ ooit gaf, vertelde ze dat ’het nieuwe zingen’ een soort optelsom van vierhonderd jaar zangtraditie was, aangevuld met geluiden die de stem in het leven van alledag gebruikt. Het ging om grenzen verleggen: Berberian huilde, hoestte, hikte en schreeuwde op de bühne. Volgens sommige klassiek geschoolde zangeressen (die Berberian fijnzinnig ’domme koeien’ noemde) was dat stemgebruik funest voor de zangstem.

,,Daar lach ik om”, antwoordde Berberian op die uitlatingen. ,,Je moet gewoon weten hoe je je stem moet plaatsen en gebruiken. Ik zing nu al jaren op die manier en ik leer steeds meer mogelijkheden van mijn stem kennen.”

Die mogelijkheden beperkten zich niet alleen tot de nieuwste muziek. Al heeft Berberian voor zover bekend nooit een grote rol in een Italiaanse opera gezongen, ze was er al vroeg bij toen de oude muziek werd herontdekt.

Met dirigent Nikolaus Harnoncourt zong ze bijvoorbeeld veel Monteverdi, muziek die ze naar eigen zeggen behandelde als hedendaagse muziek (zelfs ’lusty music’, aldus Berberian) van die tijd: ,,Ik wil vooral niet dat het publiek denkt: oeh, dat klinkt antiek. Ik wil muziek brengen die het publiek normaal niet te horen krijgt, zoals de Beatles. Die gebruik ik natuurlijk ook als lokkertje. Ik hoop een nieuw publiek te kunnen aanboren en de muren te kunnen slechten tussen de zogenaamde ’prima donna’ en de luisteraar.”

Carla Brünott beaamt Berberians ambities: ,,Ze bracht de lach terug in het klassieke recital, de lichamelijkheid en de sexualiteit. Ze ging een relatie aan met het publiek. Dat is misschien niet uniek, maar heeft een grote invloed gehad.”

In de kameropera ’She’s lost her voice that’s how we knew’, die vrijdag op het congresprogramma staat, lijkt de geest van Berberian inderdaad door te werken. Componiste Frances White nam haar gesprekken met de librettiste en de regisseuse als basis voor het stuk.

Een soort collage van alledaagse geluiden dus, zoiets als Berio’s ’Thema’, of Berberians eigen ’Stripsody’: ,,It’s a bird. No. It’s a plane. No! It’s Super-Cathy!”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden