Cliché na cliché over gay op tv

Zangers en televisiepersoonlijkheden Gerard Joling en Gordon. Beeld anp

Een gay op tv, dat is negen van tien keer een flamboyante man. Een type Gerard Joling of Gordon. Of een jongeman die meedoet aan een spelprogramma in de jungle en dan zeurt over de potjes gezichtscrème die hij moet achterlaten.

"Doen er tien mannen mee aan een tv-programma, dan zijn het negen hetero's, waarvan de één sportief, de ander stoer, en de ander intelligent", zegt Ad van Dam. "En daarnaast één gay - type relnicht. Alsof er bij homo's maar één type bestaat."

Van Dam is bedenker van het project 'Roze in beeld'. Onder meer via een website en een boek wil hij het belang van tv en film bij de emancipatie van homo's benadrukken. Maar ook: hoe belangrijk tv is voor de individuele ontwikkeling van jongeren die met hun identiteit worstelen. "Ik ben ongeveer net zo oud als de televisie. Ik heb er altijd veel naar gekeken. De impact van het medium is groot. Beelden blijven je bij."

Dat bleek ook toen Van Dam bekende homoseksuele mensen uit de media interviewde, van NOS-nieuwslezer Rik van de Westelaken tot presentator Sipke Jan Bousema. Hij vroeg ze naar het tv-fragment dat belangrijk is geweest voor hun identiteit. "Iedereen kon zich makkelijk een programma herinneren dat op welke manier dan ook indruk heeft gemaakt. En de antwoorden waren allemaal verschillend: van het Vara-programma 'Zo is het toevallig ook nog eens een keer', tot 'Swiebertje' en de recentere KRO-productie 'Uit de kast'.

"Opvallend is dat zo'n programma of fragment helemaal niet expliciet over homo's of lesbo's hoeft te gaan. Het kan ook zijn dat het op een bepaalde manier spannend was. Ik had dat met Lex Schoorel in de film 'Als twee druppels water'. Ik denk dat ik een jaar of veertien was toen ik die zag en besefte: ik vind hem aantrekkelijk, ik vind hem meer dan een mooie jongen."

Relnichten
De relnichten op tv schrokken hem eerder af dan dat ze hem hielpen als puber. "Ik dacht: zo ben ik niet. Zouden anderen mij wel zo zien?"

En Van Dam is niet de enige, blijkt uit de interviews in zijn boek. Tim Dekkers, voormalig verslaggever bij NOS, bijvoorbeeld; in een poging in het journaal niet direct in cliché's te vervallen, liet hij in een nieuwsfragment beelden zien van twee homo's die thuis hun dagelijkse dingen deden. Reden genoeg voor Van Kooten en De Bie om er een persiflage op te maken in hun programma 'Keek op de week'. Vooral het feit dat de twee mannen in het journaal de pan op tafel hadden gezet tijdens het eten, zorgde bij de programmamakers voor hilariteit.

Van Dam: "Nederland was toen nog niet klaar voor het idee dat sommige homo's ook gewoon een normaal gezinsleven hebben, denk ik. Tv loopt soms achter de ontwikkelingen in de maatschappij aan. Ik begrijp het ook best, iets moet aanspreken, beeld moet pakkend zijn. En dan kom je toch vaak automatisch bij stereotyperingen uit."

Vergelijk het met de emancipatie van de vrouw op televisie, zegt hij. Ook die heeft lang geduurd. En nog steeds zitten er bij praatprogramma minder vrouwen dan mannen aan tafel. Of ze zit aan tafel omdat ze vrouw is. "En dan wordt haar de vraag gesteld: hoe doe je dat nou, je werk combineren met de kinderen?"

Canal Parade
Vandaag staat Van Dam voor het eerst op een boot bij de Amsterdam Canal Parade. Een evenement dat sinds enkele jaren live wordt uitgezonden door de Avro en de Amsterdamse stadszender AT5. Mede daardoor is het een nationaal evenement geworden, denkt Van Dam, die blij is met die aandacht op tv.

Hij ziet overeenkomsten tussen de ontwikkeling die de Canal Parade heeft doorgemaakt en de aanwezigheid van homo's op tv. "In het begin was de botenparade vooral een evenement van feestvieren en veel bloot. Dat zie je nu nog steeds veel, maar de parade is wel steeds maatschappelijker geworden met veelzijdige boten: bedrijven, voetballers, Marokkanen, ze varen allemaal mee."

Ook tv heeft de 'blote jaren' gekend: in de jaren '80 en '90 waren expliciete (homo)seksscènes niet vreemd. Zoals in 'Spetters', de film van Paul Verhoeven die voor veel ophef zorgde. Die naakte jaren volgden op de begintijd van televisie, waarin homoseksualiteit eigenlijk onzichtbaar was.

En nu? We zijn conservatiever dan tijdens de jaren '80 en '90, denkt Van Dam. Toch is hij best optimistisch. "In de soap 'Goede tijden, slechte tijden' was er onlangs voor het eerst een homohuwelijk. De homoboer in 'Boer zoekt vrouw' was niet een typisch flamboyant type."

Dat optimisme betekent niet dat hij op zijn lauweren gaat rusten. "Je zag het laatst weer gebeuren in de film 'Hartenstraat'. De gay was daar weer het type relnicht. Dat is niet erg, het is vermakelijk. Maar waarom niet een homo met een gewoon gezinsleven? Eentje waarmee ik me kan identificeren."

'Roze in Beeld' is voor 14,50 euro te koop in boekhandels en te bestellen via de website van uitgeverij Xanten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden