Clash met Poetin hangt in de lucht

Als de Onderzoeksraad voor Veiligheid dinsdag stelt dat Russische separatisten verantwoordelijk zijn voor het neerhalen van vlucht MH17, brengt dat Rutte in een lastig parket. Gaat hij excuses eisen van het Kremlin? In Rusland hebben ze een heel eigen uitleg van de toedracht.

In de agenda's van meerdere ministers zal de datum van komende dinsdag, 13 oktober, rood zijn omcirkeld. De Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) presenteert die middag zijn langverwachte rapport over de ramp met vlucht MH17. De nabestaanden hopen op meer duidelijkheid over wat er 14 juli 2014 precies gebeurd is. Voor het kabinet kunnen de onderzoeksresultaten een lastig dossier opleveren.

De OVV kijkt onder andere naar de keuze van Malaysia Airlines om over het oosten van Oekraïne te vliegen.

Daarbij onderzoekt de raad ook wat Nederlandse ministeries en inlichtingendiensten wisten over risico's voor de burgerluchtvaart in het conflictgebied, en wat zij met die informatie hebben gedaan.

undefined

Onder een vergrootglas

Dit ligt uiterst gevoelig. Onderzoeksjournalisten en de Kamerleden Sjoerd Sjoerdsma (D66) en Pieter Omtzigt (CDA) leggen ieder snippertje informatie onder een vergrootglas. Het meest bekende voorbeeld is het verslag van een bijeenkomst voor buitenlandse diplomaten in Kiev op 11 juli 2014, dat dit voorjaar uitlekte. Hoewel er in het document niet meer informatie over gevechtshandelingen staat dan diezelfde dag ook in internationale media verscheen, zwengelde het opnieuw de discussie aan of het kabinet niet tóch alarmsignalen had genegeerd.

Een groter pijnpunt vormt de toekomst van de Nederlandse relatie met Rusland. Het onderzoeksrapport zal vrijwel zeker concluderen dat de MH17 is neergehaald door een luchtdoelraket die is afgevuurd vanuit Oost-Oekraïne, vanuit het gebied dat in handen is van de separatisten. Zij willen zich afscheiden van het bewind in Kiev en worden gesteund door Rusland. Mogelijk staat er ook iets in over de herkomst van de raketinstallatie en eventuele Russische betrokkenheid.

Maar ook als de OVV alleen concludeert dat de MH17 vanuit separatistengebied is neergehaald zal het kabinet de confrontatie met Moskou aan moeten. De Onderzoeksraad verwerpt dan de Russische theorieën die stellen dat het Oekraïense regeringsleger verantwoordelijk is. Het kabinet heeft zich rond dit onderwerp altijd op de vlakte gehouden. Premier Mark Rutte vond dat stevige uitspraken de schijn van overheidsdruk op de uitkomst van het onafhankelijke onderzoek konden wekken. Nu het eindrapport wordt gepresenteerd, gaat die redenering niet langer op. Het kabinet zal de conclusies van de OVV overnemen.

De vraag is welke vervolgstappen het kabinet daaraan verbindt. Gaat Nederland publiekelijke excuses van Rusland vragen? Extra pijnlijk is dat sommige van de commandanten die tijdens de ramp met de MH17 de scepter zwaaiden in het separatistengebied, inmiddels weer comfortabel in Moskou wonen. Om aan de druk van de publieke opinie in Nederland tegemoet te komen, zal het kabinet in ieder geval enige flinkheid moeten uitstralen.

Maar hierin schuilt ook een dilemma. De kans is aanzienlijk dat een confrontatie met Poetin weinig oplevert, maar de relatie met Rusland wel verstoort. Nederland wil bijvoorbeeld met Rusland samenwerken aan een diplomatieke oplossing in Syrië. Nederlandse energiebedrijven sluiten ook nog steeds lucratieve contracten met Moskou. Een al te harde opstelling van de regering past niet bij de wens die betrekkingen voort te zetten.

In deze gespannen sfeer zal Nederland ook een tribunaal voor de vervolging van toekomstige verdachten moeten oprichten. De wens is om dit te regelen voordat het strafrechtelijk onderzoek volgend jaar is afgerond. De poging om via de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties een tribunaal op te zetten strandde afgelopen juli op een Russisch veto. Als alternatief zal Nederland vermoedelijk samen met de andere betrokken landen, Australië, België, Oekraïne en Maleisië, een eigen tribunaal in het leven roepen. Iedere stap in die richting zal het Kremlin verder tegen de haren instrijken.

Om te zorgen dat Nederland niet alleen komt te staan, zal het kabinet er alles aan moeten doen om Europese bondgenoten achter zich te krijgen. Ieder diplomatiek wisselgeld is daarbij van waarde. Is Nederland Frankrijk niet ter wille geweest door de militaire missie in Mali te verlengen? En dat Nederland meteen in het ja-kamp voor de verplichte verdeling van asielzoekers zat, dat was toch uit solidariteit met Italië en Griekenland? En zijn Polen en de Baltische Staten niet erkentelijk dat Nederland de economische sancties tegen Rusland steunt? Het aanstaande Nederlandse EU-voorzitterschap in de eerste helft van 2016 zal in de wandelgangen gebruikt worden om iedereen nog eens te spreken en de Nederlandse ideeën voor te leggen.

undefined

Rol Timmermans

Bij deze Brusselse lobby ligt ook een belangrijke rol voor Frans Timmermans. Tegenwoordig bekleedt hij als eerste vicevoorzitter van de Europese Commissie een centrale rol in de Europese Unie. Hij voelde zich als minister van buitenlandse zaken erg betrokken bij ramp met de MH17. Waar hij eerst lof kreeg over zijn toespraak in de VN-Veiligheidsraad, ontving hij later flinke kritiek.

Zat hij er niet faliekant naast toen hij de separatisten als lijkenpikkende boeven wegzette, terwijl later bleek dat ze best deugdelijk bergingswerk verricht hadden? En was Nederland niet te formalistisch door niet direct met de separatisten te onderhandelen over toegang tot de rampplek? De komende maanden kan Timmermans zich opnieuw bewijzen door in Europa een verenigd front achter Nederland te smeden.

undefined

VS en Rusland kregen al inzage in het rapport

De Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) leidt het onderzoek naar de toedracht van de vliegramp. De Raad kreeg die taak nadat Oekraïne had besloten de onderzoeksopdracht aan Nederland te geven. Volgens de regels van de internationale luchtvaartorganisatie Icao is namelijk het land waar een ongeluk plaatsvindt de eerst aangewezene om te onderzoeken wat er gebeurd is.

De OVV zal in zijn eindrapport op vier hoofdpunten ingaan; de toedracht van de crash, het vliegen over conflictgebieden, waarom Nederlandse nabestaanden pas na twee tot vier dagen van de overheid bevestigd kregen dat hun naasten aan boord waren, en de vraag of inzittenden de crash bewust meemaakten.

De vraag wie er schuldig is aan het neerstorten van MH17, wordt niet beantwoord door de Onderzoeksraad voor Veiligheid. Deze taak ligt bij het Openbaar Ministerie. Dat leidt een internationaal onderzoeksteam samen met Oekraïne en de herkomstlanden van andere slachtoffers, Australië, België en Maleisië. Zij zullen naar verwachting volgend jaar hun werk afronden. Uit een getuigenoproep in maart 2015 valt op te maken dat het OM zich vooral richt op een kort voor de ramp vanuit Rusland naar separatistengebied overgebrachte Buk-luchtafweerraket. Bij het onderzoek van het OM zal waarschijnlijk gekeken worden naar wie de trekker overgehaald heeft, maar ook wie het bevel voor de operatie gaf.

Bij het onderzoek van de OVV zijn naast de landen die aan het strafrechtelijk onderzoek deelnemen ook de luchtvaartautoriteiten van de Verenigde Staten en Rusland zijdelings betrokken. Zij hebben twee maanden geleden al een conceptrapport van het OVV ontvangen. Vervolgens mochten ze daar vertrouwelijk commentaar op geven.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden