Claim restitutie schilderij Isaac Israëls afgewezen

Roofkunst | Lion Tokkie krijgt een werk van Isaac Israëls niet terug. Er is geen hard bewijs dat de nazi's het roofden van zijn opa.

Het schilderij 'Kinderen aan het strand' van Isaac Israëls had Lion Tokkie al aan Kamp Westerbork beloofd. Hij had goede hoop dat de Restitutiecommissie, die claims op nazi-roofkunst beoordeelt, zou uitspreken dat dit werk inderdaad ooit aan zijn grootvader, naar wie hij vernoemd is, heeft toebehoord. Maar die commissie wees onlangs de claim af: de bewijzen waren onvoldoende.

Teleurstelling overheerst bij Tokkie, hoewel hij ook begrijpt dat de Restitutiecommissie de lat hoog legt bij het beoordelen van claims. Spijkerhard bewijs dat het schilderij ooit van zijn grootvader was heeft hij niet. Van zijn vader David hoorde hij dat zijn grootvader, die in Amsterdam als kleermaker met zijn vrouw bij modehuis Hirsch werkte, het werk rond 1910 in ruil voor een pak had gekregen. Betalen in natura was normaal in die tijd.

Tot aan 2 februari 1943 hing het schilderij boven het dressoir in de woonkamer van het huis aan de Berkelstraat in Amsterdam. De grootouders zijn eind 1942 in Auschwitz vermoord. Het huis werd leeggehaald in februari 1943 door verhuizer Puls, die dit soort karweitjes verrichtte. Een dag later woonde er al een andere familie, zo blijkt uit het stadsarchief.

Vader David was op dat moment al niet meer in Nederland. Hij was telkens op de vlucht voor de nazi's en overleefde de oorlog. "Naar het huis is hij nooit meer teruggeweest", zegt Tokkie. "Maar als hij mij over dat huis vertelde, kwam daar altijd het 'schilderij met de ezeltjes' in voor. Hij zei dan dat hij bij dat schilderij altijd wegdroomde."

Op een goed moment kocht vader David een reproductie van een schilderij van Israëls dat in het Rijksmuseum hangt en veel weg heeft van het werk dat in de kamer van zijn ouders hing. Israëls heeft in zijn leven tientallen schilderijen gemaakt van meisjes die op het strand op een ezeltje rijden. Daar zit ook de moeilijkheid bij het bewijzen dat het werk dat nu nog in bezit is van Museum Arnhem, ooit in de Berkelstraat hing.

Enkele jaren geleden zag Tokkie bij het tv-programma 'De Wereld Draait Door' een oproep om kunst die ooit door de nazi's was geroofd, bij de Restitutiecommissie te claimen. "Waarom mijn vader dat nooit heeft gedaan? Ik denk omdat hij nooit heeft geweten dat het zich in Arnhem bevond. Ik kan het hem niet meer vragen."

Het verhaal van Tokkie is ontroerend, maar het tragische is dat harde bewijzen er niet meer zijn. Wellicht is er ooit een foto of een beschrijving van gemaakt, maar het huisraad is naar een veiling verdwenen en daarvan is niets teruggevonden. Op de inventarislijst van de Duitsers staat alleen de naam 'Israëls', en niet of het van Isaac of van zijn - even beroemde - vader Jozef was. Afmetingen en beschrijving ontbreken.

Het schilderij is na de oorlog teruggevonden in een villa in Velp die toebehoorde aan de SD'er Leendert Kuyper. Deze van oorsprong Amsterdamse politieman was een beruchte 'jodenjager' die na de oorlog negen jaar cel kreeg. Zijn huis lag vol met gestolen goederen. Begin 1943 werkte hij in Arnhem, maar in die tijd kampte de politie in verband met de razzia's met een capaciteitsprobleem. "Hij kan heel goed hebben geholpen in Amsterdam, maar te bewijzen is dat niet meer", zegt Tokkie.

Een belangrijke reden om de claim af te wijzen is dat er twee Joodse families zijn die vlak na de oorlog aangifte hebben gedaan van vermissing van een schilderij van Israëls met hetzelfde thema. Die families hebben echter na die aangifte nooit meer actie ondernomen om het werk terug te krijgen. De Restitutiecommissie, zo zegt een woordvoerder, wilde niet de fout maken om het werk aan de verkeerde familie terug te geven.

Filmmaker Ditteke Mensink maakte over onder meer de claim van Lion Tokkie de documentaire 'De Restitutiecommissie', die op het Idfa in november in première gaat en op 26 november op NPO2 te zien is.

onopgelost oorlogsverleden

In overheidshanden zijn op dit moment nog 4000 kunstwerken met een zogeheten 'onopgelost oorlogsverleden', zoals het schilderij van Israëls.

Het kan roofkunst zijn, maar ook door kunsthandelaars tijdens de oorlog op legale wijze aan Duitsers verkochte voorwerpen zijn. De rechtmatige eigenaren zijn onbekend. Daarentegen zijn er nog 20.000 voorwerpen die tijdens de oorlog vermist zijn geraakt en sindsdien niet boven water zijn gekomen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden