Chroesjtsjov grijpt Amerika bij de ballen

Russische raketten op Cuba veroorzaakten 50 jaar terug een week van hoogspanning. Een kernoorlog kon zomaar uitbreken. Op 22 oktober 1962 informeerde president Kennedy de Amerikanen over de ontstane crisis. Deze week een terugblik in zes afleveringen.

John F. Kennedy droeg nog een badjas en slippers toen hij in de vroege ochtend van 16 oktober 1962 plots bezoek kreeg van zijn veiligheidsadviseur McGeorge. Die kwam om Kennedy foto's te laten zien die spionagevliegtuigen boven Cuba hadden gemaakt. Ze toonden dat de Russen bezig waren om kernraketten op het eiland te plaatsen.

"Oh shit! Shit! Shit! Those sons of bitches Russians", riep minister van justitie Robert Kennedy toen hij het nieuws hoorde. Zijn broer, de president, reageerde meestal wat minder explosief. Maar hij moet iets soortgelijks als Robert hebben gedacht. Welke reactie de VS ook zouden kiezen, de wereld ging een periode van zenuwslopende spanning tegemoet.

Na de Tweede Wereldoorlog waren de voormalige geallieerden elkaars grote vijanden geworden. De Verenigde Staten en de Sovjet-Unie hadden elk hun invloedssfeer in Europa, gescheiden door het IJzeren Gordijn. Ook elders in de wereld streden ze om macht en invloed. In Korea kostte dat de nodige mensenlevens en was het bijna verder uit de hand gelopen. Binnen de Amerikaanse legertop pleitten sommigen voor de inzet van kernwapens.

Het jaar 1953 bracht het begin van ontspanning: in Korea kwam het tot een wapenstilstand, Jozef Stalin overleed. Na evaluatie van de gebeurtenissen in de voorgaande jaren concludeerden de Amerikanen dat eindeloos doorgaan met een conventionele wapenwedloop zinloos was. Veel mensen en middelen konden gespaard worden bij een duidelijke keus voor nucleaire afschrikking. 'A bigger bang for the buck', noemden ze dat. In geval van een aanval van het Oostblok zou het Westen antwoorden met massale vergelding. Liever dood dan rood. Het Warschaupact moest in elk geval geloven dat de bereidheid bestond om zo ver te gaan.

De Amerikanen beschikten over een veel groter en beter kernwapenarsenaal dan de Russen. Schattingen lopen uiteen, maar waarschijnlijk hadden de VS begin jaren zestig nucleair twintig tot honderd keer zoveel slagkracht.

Moskou speelde andere troeven uit. Het bracht op hoge toon zijn ideologische betogen. De Sovjet-Unie had met de eerste ruimtevlucht en de eerste bemande ruimtevlucht twee keer een gevoelige tik uitgedeeld aan de VS. En Nikita Chroesjtsjov beheerste de kunst om, zoals hij dat zelf noemde, 'Amerika bij de testikels te grijpen'. Hij gaf in 1961 toestemming om de Berlijnse Muur te bouwen. Een paar maanden later stonden de tanks van Oost en West even letterlijk tegenover elkaar bij Checkpoint Charlie.

De raketten op Cuba, feitelijk Amerika's achtertuin, waren een nieuwe verrassing. Terwijl het eiland al Kennedy's meest traumatische dossier vormde. Vlak voor zijn aantreden verbrak Eisenhower de betrekkingen met Havana. Met goedkeuring van de nieuwe president en steun van de CIA deden Cubaanse ballingen in april 1961 een poging tot invasie die moest leiden tot omverwerping van de regering-Castro. Door gebrek aan luchtsteun ging de landing bij Varkensbaai helemaal mis. Zo ver wilde Kennedy niet gaan, al maakte hij zichzelf achteraf verwijten.

Op 22 oktober 1962 informeerde Kennedy met een tv-toespraak de Amerikanen en de wereld over de op Cuba ontdekte raketten. Ze moesten weg, maakte hij duidelijk. "Als dergelijk agressief gedrag wordt getolereerd, leidt dat onvermijdelijk tot oorlog."

Maar riskeerde de president met zijn optreden niet precies hetzelfde? Veel van zijn adviseurs hadden gepleit voor een invasie of het bombarderen van Cuba. De blokkade met marineschepen die Kennedy afkondigde, leek minder vergaand. Maar in termen van internationaal recht gold zo'n ingreep als een casus belli, een reden voor oorlog.

Dat Kennedy in plaats van 'blokkade' omfloerst over 'quarantaine' sprak, zou Chroesjtsjov niet om de tuin leiden. En wat als Moskou besloot om de Sovjet-schepen met raketten gewoon door te laten varen? Hoe snel zou een conflict op zee dan niet kunnen escaleren tot een kernoorlog? De wereld hield de adem in.

Morgen: De blik van Moskou.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden