'Christus gaat in westerse kleren'

ROME - “Het christendom is in Afrika kennelijk heel wat minder diep geworteld dan wij in ons naëve optimisme dachten.” Wie in de wandelgangen van de bijzondere bisschoppensynode voor Afrika zijn oor te luisteren legt, komt deze opmerking in oplopende gradaties van verbijstering tegen. Want de recente massamoorden in Rwanda en Burundi, landen waar respectievelijk 75 en 90 procent van de bevolking christen is, met een hoog aandeel aan katholieken, heeft een fikse domper gezet op het vooruitgangsgeloof van veel zwarte bisschoppen. Zij zagen het aantal gelovigen van jaar tot jaar toenemen (in 1939 7,6 miljoen, nu 100) en leidden daar onbewust uit af dat het wel goed zat met de gelovige diepgang.

“Ten onrechte”, stelt kardinaal Emmanuel Wamala, die zich een 'gelovig realist' noemt. “Na ongeveer honderd jaar christelijke verkondiging moet je vaststellen dat het christendom bij veel Afrikanen nog steeds een tamelijk oppervlakkige aangelegenheid is. Niet alleen onder de ouderen, maar ook bij jongeren. Ik beschouw daarom geloofsverdieping als belangrijkste prioriteit van de rooms-katholieke kerk in Afrika. En onder die noemer plaats ik heel nadrukkelijk 'inculturatie', de inpassing van het christelijk geloof in de eigen cultuur. Wat alleen dan kan het christendom echt wortel schieten in Afrikaanse bodem en onze gewelddadige cultuur positief beëvloeden. Vandaar dat inculturatie een van de belangrijkste gespreksthema's op de synode is.”

De Oegandese aartsbisschop staat met zijn mening zeker niet alleen. In de afgelopen vier weken is overduidelijk gebleken dat de verzamelde Afrikaanse bisschoppen aan inculturatie de allerhoogste prioriteit toekennen. Wellicht hoger dan het Vaticaan lief is. Het door het Romeinse synodesecretariaat zorgvuldig geredigeerde werkdocument, dat de afgelopen weken de basis vormde van alle synodegesprekken, legde niet voor niks het accent sterk op 'communio (gemeenschap) met de universele kerk'; lees: vooral met Rome. Begin vorige week werd dat op een tussentijdse persconferentie nog eens onderstreept.

Men lijkt in het Vaticaan bang te zijn dat een proces van fors doorgevoerde inculturatie het door paus en curie zo sterk gekoesterde centralisme zal ondermijnen.

Misschien is het een kwestie van wennen. Het is per slot van rekening maar acht jaar geleden dat het Vaticaan aarzelend het groene licht gaf voor zoiets onschuldigs als de Rite Zaëois, in Afrika de eerste liturgie met inheemse elementen. Overigens gaf aartsbisschop Bonifatius Haushiku van Namibië op de synode onomwonden te verstaan dat inculturatie een recht is, 'geen genade waar we om smeken moeten, geen geschenk van het Vaticaan'. Een constatering die synoderapporteur kardinaal Hyacinthe Thiandoum onderschreef!

Echte inculturatie, zo werd door diverse synodevaders benadrukt, moet ingrijpender zijn dan Rome vooralsnog bereid is toe te staan. Om het in de kleurrijke woorden van bisschop Haushiku te zeggen: “Ja, onze Namibisch-Afrikaanse bevolking heeft Christus geaccepteerd. Christus gaat echter te zeer in westerse kleren gekleed. De mensen hebben enige vooruitgang geboekt in het op sommige plaatsen en in bepaalde parochies Afrikaniseren van de liturgie. Maar deze vorm van inculturatie moet veel dieper gaan dan alleen lokale muziek, drums en ritmisch handgeklap. Hij dient gebaseerd te zijn op een stevig fundament van geëcultureerde theologie - Afrikaanse theologie. Een theologie die rekening houdt met de religieuze behoeften van de mensen.”

Dat is ook de mening van niet-synodegangers. Zo zei de Keniaan Peter Kairo, bisschop van Muranga, me desgevraagd: “De kerk van Afrika dient de vrijheid te krijgen om haar eigen liturgische riten te ontwikkelen. Dat is essentieel voor het voortbestaan van de rooms-katholieke kerk hier. De voorouderverering, het rituele boetedoen, de traditionele geneeskunst, de rol van de 'groot-familie' (extended family) - ze moeten allemaal aangepaste plaatsen krijgen binnen kerkelijke liturgie en spiritualiteit.”

“Dat vergt een hoop studie en onderzoek. Want in een continent als het onze, met zoveel verschillende talen en culturen loop je het levensgrote risico dat inculturatie een dekmantel wordt voor syncretisme (te sterke vermenging met andere godsdiensten, Cr.). Maar dat is nog geen reden om je dus tevreden te stellen met louter kosmetische aanpassingen. Zoiets werkt niet.”

“Het werkdocument van de synode lijkt een opening te bieden voor zo'n eigen Afrikaanse ritus. Er wordt immers herinnerd aan de Byzantijnse en Latijnse tradities, en gewezen op het bestaan van een Ethiopische ritus.” (Op de synode bepleitte ook kardinaal Thiandoum uit Senegal een Afrikaanse ritus).

Kairo's Oegandese collega Joseph Willigers van Jinja, wel op de synode aanwezig, meent: “Rome moet meer vertrouwen krijgen in de kerk van Afrika. Vaak wekt men er de indruk te geloven dat wij onmiddellijk op tilt zullen slaan als we liturgisch en theologisch wat meer manoeuvreerruimte krijgen. Zoiets grieft omdat het een teken is dat men ons nog steeds als 'kinderen' ziet terwijl we in werkelijkheid volwassen leden van de wereldkerk zijn.”

Willigers steekt overigens ook de hand in eigen, Afrikaanse boezem. “Wij hebben de beperkte mogelijkheden die Rome ons biedt in veel gevallen nog niet eens benut. Dus waar praten we over? Het valt mij, als blanke, op dat onder jonge Afrikaanse priesters vaak veel minder liturgische vernieuwingsdrang te bespeuren valt dan onder de westerse missionarissen.” En wat de synode betreft: “Ik denk niet dat die deze week het verlossende woord zal spreken, het moet meer van onderling overleg tussen lokale bisschoppen komen.”

Getuige het document (Lineamenta) dat in de voorbereidingsfase van de synode alle Afrikaanse bisschoppen ter beoordeling werd toegezonden, ziet Rome de ontmoeting tussen evangelie en traditionele Afrikaanse cultuur als een eenrichtingsverkeer. Daarbij wordt alleen de cultuur beëvloed (door het christendom) en blijft de bijbelse boodschap (in westerse verpakking) zelf buiten schot. Dat de Afrikaanse cultuur misschien ook wel zinnige dingen te melden heeft, wat kan leiden tot herinterpretatie van de Evangelie-boodschap, lijkt de mannen van de curie te ontgaan of wil men liever niet erkennen. Er bestaat in het centrale bestuurscentrum de sterke neiging alles af te weren wat het westers religieuze zelfverstaan ter discussie stelt. Vandaar dat men in synodekringen zich afvraagt of de race niet al bij voorbaat gelopen is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden