Christo Sacrum tussen Loge en Samen-op-weg

Twee eeuwen geleden begon een beweging die men een verre voorloper van Samen-op-weg kan noemen: Christo Sacrum (Christus gewijd). Het was heftig omstreden en stierf een halve eeuw later in vergetelheid

In het voorjaar van 1802 gonsde het in Delft van de geruchten. Het geheime genootschap Christo Sacrum, alom verdacht van godverzaking en vrijmetselaarspraktijken, zou in de openbaarheid treden en op 5 maart een eerste publieke bijeenkomst houden in het nieuwe genootschapsgebouw. Vanaf de kansel van de hervormde kerk werd de zondag tevoren krachtig tegen het verdachte genootschap gewaarschuwd.

Het Delftse kerkvolk had geen verdere aansporing nodig. Op de avond van 5 maart werden de genootschapsleden en genodigden opgewacht door een razende menigte 'grauw', dat dreigde het gebouw te plunderen en de voorganger te vermoorden. Onder militaire bescherming vond de feestelijke bijeenkomst toch doorgang, maar onder de bezoekers zat de schrik er goed in.

Toch was Christo Sacrum, zoals de naam al zegt, 'aan Christus gewijd'. Het lang vergeten genootschap, zo blijkt uit de dissertatie van A. Arnold, die vorige maand op het onderwerp promoveerde, werd in 1797 opgericht door een aantal jonge diakenen van de Waalse kerk in Delft. De gematigd verlichtingsgezinde sfeer in deze chique, Franstalige gemeente stond in fel contrast tot de starre orthodoxie in de gereformeerde volkskerk. De beschuldigingen van religieuze nieuwlichterij en connecties met de Loge waren niet helemaal uit de lucht gegrepen.

Tijdens hun rechtenstudie in Leiden hadden de initiatiefnemers van Christo Sacrum kennisgemaakt met het gedachtegoed van de Verlichting en de maçonnieke rituelen. Niet alleen de geheime status van het genootschap maar ook de terminologie en symboliek waren erdoor beïnvloed. Dat gold in Delft, waar niets lang geheim bleef, als uiterst verdacht. Toen in 1799 een radicaal pamflet verscheen waarin de natuur werd aangemerkt als het 'grote wetboek waardoor het Opperwezen tot ons spreekt', werd Christo Sacrum ervan beschuldigd de anonieme auteur te verbergen.

In het pamflet werden zowel de bijbelse openbaring als het leven na de dood verworpen en er brak dan ook een storm van verontwaardiging los. Plundering dreigde en om aan de verdachtmakingen een einde te maken ging Christo Sacrum zich publiekelijk presenteren als christelijk godsdienstig genootschap. De geheime status, zo beweerde men, had slechts gediend om dwalende godverzakers en vrijdenkers binnen te lokken en in beslotenheid op rechte banen te leiden.

Waarschijnlijk is dat een vertekende voorstelling van zaken, want uit het onderzoek van Arnold blijkt dat juist op dat moment de eerste échte Delftse vrijmetselaarsloge, Silentium, werd opgericht; enkele bestuursleden van CS stapten over naar de loge. Maar de beschuldiging dat de leden, 'onder den schijn van christenen te wezen', het ongeloof wilden bevorderen, had geen grond.

Het spook van de radicale Verlichting werd in de 18de-eeuwse Republiek overal gezocht, maar zelden gevonden. Het wapen waarmee Christo Sacrum de dreiging van het ongeloof wilde bestrijden was de 'fysico-theologie'. Kennis van de natuur en de openbaring vormden in deze optimistische visie geen tegenstelling, maar vulden elkaar aan. Zo werd geprobeerd de verworvenheden van de Verlichting in gematigd christelijke banen te leiden.

Toch leefde ook bij CS een diepe verontrusting over de revolutionaire tijdgeest. Met de scheiding van kerk en staat in 1796 was de vraag naar de plaats van de godsdienst in de post-

revolutionaire samenleving urgent. Alom ontwaarde men oprukkend ongeloof en moreel verval. Alleen een vernieuwd christendom, als moreel richtsnoer en als sociaal voor de burger in de Natiestaat, zou de beschaving kunnen redden.

Het genootschap wilde een religieus laboratorium zijn, een blauwdruk ontwikkelen. Een selecte groep ingewijden uit de betere stand werkte er aan de ontwikkeling van een nieuwe nationale godsdienst en een verlicht christelijke moraal. Voor leerstellige geschillen die kerken verdelen was geen plaats meer, Christo Sacrum was een interconfessioneel experiment.

Hiermee was de verbeelding aan de macht, stelt Arnold, maar het 'Samen op Weg' van CS had zijn tijd niet mee. Na de revolutieperiode vervloog de hoop dat uit dit lokale initiatief de kerk van Nederlands verlichte toekomst zou groeien. En in de negentiende eeuw was er geen plaats voor een genootschap dat was bedoeld als oecumenisch alternatief naast de bestaande kerken. De tegenstanders spraken eenvoudig van de nieuwe sekte van 'christosacristen'.

Het genootschap, met aanvankelijk enkele honderden leden, vergrijsde. In 1838, op de dag dat de charismatische voorman van Christo Sacrum, de Delftse burgemeesterszoon Jacob Onderdewijngaart Canzius voorgoed de ogen sloot, werd het gebouw van Christo Sacrum voor de sloop verkocht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden