ChristenUnie moet op zoek naar haar kiezers

Bij de laatste verkiezingen verloor de ChristenUnie fors. De steun van de traditionele achterban brokkelt af. Het linksige imago speelt de partij parten. "Bij christelijk en sociaal denkt de achterban aan socialistisch."

In de oude haven van Spakenburg voegt Rut, een vitale midden-vijftiger, met vloeibaar rubber de naden van zijn honderd jaar oude houten botter. De BU65 is zijn grote liefde. Hij steekt er veel tijd in. Aan zijn boot zou hij ook op zondagochtend best kunnen klussen, maar dat doet hij uit respect voor kerkgangers maar niet. Vroeger bezocht hij een orthodox gereformeerde kerk, tegenwoordig is hij van 't 'lichtere soort'. Zijn kinderen gaan niet meer zo regelmatig. Vroeger was zijn stem op een partij als de ChristenUnie vanzelfsprekend, tegenwoordig niet meer. "Er leven bepaalde denkbeelden over buitenlanders hier in het dorp. Die vind je niet altijd terug in je partij. Op Urk en Volendam zie je hetzelfde." En mensen als Rut zijn er meer in Spakenburg.

De vitale oma Loes Korlaar, medewerkster van het Museum Spakenburg, gaat nog altijd trouw naar de kerk en geeft ook altijd haar stem aan de ChristenUnie. Om haar heen is die keuze tegenwoordig minder vanzelfsprekend, vertelt ze. Zeker bij de jongeren, ook al gaan ze naar de kerk. Ze stemmen net zo makkelijk VVD, CDA of PVV.

Loes Korlaar heeft het dorp in de afgelopen decennia rijker en groter zien worden. De kerkgang in het dorp is daarentegen afgenomen. Vooral de tweede kerkdienst wordt minder frequent bezocht.

In Spakenburg met twee beroemde voetbalclubs, IJsselmeervogels en Spakenburg, en vele kerken, weerspiegelt zich het probleem van de ChristenUnie. De wereld is met nieuwe importbewoners, televisie en internet naar het vroeger zo geïsoleerde vissersdorp gekomen. En Spakenburgers zijn de wereld in getrokken. Tot haar 18de liep Loes Korlaar in klederdracht. Nu vliegt ze over de wereld. Ze is net terug uit Suriname, waar familie woont.

Wat vroeger vanzelfsprekend was -kerkgang en stemmen op een christelijke partij - is dat niet meer. Ook niet bij de kinderen en kleinkinderen van Korlaar. Dit is niet exclusief voorbehouden aan Spakenburg. In tal van vissersdorpen langs het IJsselmeer en de Veluwe sluipt de ontkerkelijking in het kielzorg van de individualisering binnen. En dat heeft gevolgen voor de christelijke partijen die hun aanhang langzaam zien verdampen.

"Spakenburgers zijn hardwerkende burgers met het hart op de goede plaats. Ze zijn altijd bereid andere mensen te helpen. Ze zijn heel sociaal, alleen zijn ze niet links", vertelt Jef Landman, voorzitter van de kiesvereniging Bunschoten-Spakenburg van de ChristenUnie. Spakenburgers vinden, aldus Landman, dat de ChristenUnie momenteel een 'te linksige uitstraling' heeft. De landelijke CU, voegt hij er nadrukkelijk aan toe. "Waar ze kriegelig van worden zijn berichten dat de CU het eens is met voorstellen van de PvdA, GroenLinks en SP en dat de partij tegen het kabinet is. Die eensgezindheid met links, daar moeten Spakenburgers niets van hebben", weet Landman, die als raadslid twintig jaar actief was in de gemeenteraad.

Nergens verloor de ChristenUnie bij de laatste verkiezingen zoveel stemmen als in Bunschoten-Spakenburg, min 20,3 procent. Procentueel was de CU in Spakenburg lang de grootste partij, maar inmiddels is het CDA weer iets groter. Ook in andere traditionele christelijke bolwerken was het verlies dramatisch. In gemeenten als Urk, Oldebroek, Putten, Nunspeet, Veenendaal, Elburg en Barneveld werd deels met dubbele cijfers verloren. Landman weet waar zijn kiezers heen zijn gegaan. "Een flink aantal naar de PVV en de VVD, maar ook naar het CDA en de SGP. En we hebben hier ook een lokale pendant van de PVV, de Spakenburgse Vrijheidspartij."

Het recente verlies bij de Statenverkiezingen is hard aangekomen bij de ChristenUnie. En de partij zit al in de hoek waar de klappen vallen. Bij de Tweede Kamerverkiezingen verloor ze één van de zes zetels. Ook de gemeenteraadsverkiezingen van maart vorig jaar verliepen teleurstellend. In Bunschoten-Spakenburg liep het aantal zetels van zeven naar zes terug. De CU bleef nog wel de grootste fractie. Verloor de partij vorig jaar bij de Kamerverkiezingen vooral linkse kiezers, bij de Statenverkiezingen waren het ook de rechtsere kiezers die het lieten afweten.

De alarmfase is aangebroken, vertellen betrokkenen in de ChristenUnie. Oud-minister Eimert van Middelkoop zegt het op andere wijze: "De ChristenUnie is een gewone partij geworden die net als andere partijen door de kiezer is afgerekend op deelname aan de regering. Gewone partijen moeten gewoon op zoek naar de kiezer. Het automatisme van vroeger dat een orthodoxe christen op de CU stemt, die tijd is voorbij. Dat krijgen we niet meer terug."

Hij deelt de analyse van Landman. "Ik loop al 31 jaar rond in de partij en de voorganger, het GPV. De aanhangers zijn conservatiever dan men in Den Haag denkt. De achterban van de CU bestaat voor een groot deel uit de Henk en Ingrids van de samenleving. Die mensen hebben een basaal gevoel voor rechtvaardigheid. Zij voelen zich niet begrepen door de CU-politici."

Partijvoorzitter Peter Blokhuis ontkent het niet. "Inderdaad vindt onze achterban dat de CU te veel bij linkse partijen staat. Dat staat mensen niet aan." Tegelijkertijd, zo meent Blokhuis, kampt ook de ChristenUnie met de gevolgen van secularisatie. "Net als het CDA hebben wij er nu ook last van. Jongeren kiezen in vrijheid hun school en de partij waar ze op willen stemmen. Dit betekent dat wij ons nog scherper moeten profileren. Dat is bij de laatste verkiezingen niet gelukt."

Hoe anders was de situatie in 2006. Het geluk lachte de partij toe, van drie naar zes zetels in de Kamer, met als politiek hoogtepunt de deelname aan de coalitie met CDA en PvdA. Blakend van zelfvertrouwen marcheerden de orthodoxe politici onder leiding van André Rouvoet naar het centrum van de macht. Arie Slob, de trouwe secondant van André Rouvoet, reageerde bij de start van het kabinet in maart 2007 bijna euforisch: "Vele christenen ervaren onze deelname aan het kabinet als een bevrijding, zo heb ik gemerkt. Mensen zijn dolenthousiast dat wij mee mogen doen (...) Veel christenen voelden zich in de afgelopen decennia in de marge gedrukt. Ik heb mensen horen zeggen dat ze zich een vreemdeling in eigen land voelden. Dat ze hun geloof aan de kapstok moesten hangen als ze naar buiten gingen. Nu is er het gevoel dat ze meetellen."

Algemeen werd aangenomen dat het succes van de CU te danken was aan het binden van linksere kiezers. Zij voelden zich aangetrokken tot de partij vanwege het christelijk sociale karakter, dat de partij onder leiding van André Rouvoet met verve uitdroeg. Daarmee kon de CU zich goed afzetten tegen de neo-liberale coalitie van CDA, VVD en D66. Daarnaast was de partij realistisch als het ging om zaken als abortus en euthanasie. Terugdraaien hoefde niet, afremmen of de status quo was genoeg.

Die jubelstemming van Arie Slob lijkt inmiddels een echo uit een ver verleden. Breed wordt er op gewezen dat de neergang begon bij de laatste verkiezingscampagne voor de Tweede Kamer. De partij stond in de peilingen lang op winst of op prolongatie van de zes zetels. Totdat de ChristenUnie zelf de spotlights zette op haar ingewikkelde homostandpunt. De wijze waarop lijsttrekker André Rouvoet in een tv-interview uitlegde waarom Jonathan van der Geer ondanks zijn homoseksualiteit kandidaat-Kamerlid kon zijn, leidde tot veel onduidelijkheden en vragen in media. De partij verloor daardoor mogelijk één zetel, zo wordt achteraf gedacht. Of het verlies werkelijk hieraan lag, blijft de vraag, omdat de CU ook verloor bij de even daarvoor gehouden gemeenteraadsverkiezingen. Geholpen heeft het in iedere geval niet.

Het partijbestuur besloot de oorzaken van de twee nederlagen te analyseren. Dit resulteerde eind vorig jaar in het rapport 'Met hart en ziel', onder voorzitterschap van Nico Schipper, wethouder in Nunspeet. Het rapport oordeelde keihard over de Haagse Kamerleden en de ministers van de ChristenUnie. Er was sprake van vervreemding van de achterban, te bestuurlijk, geen overtuiging en geen passie. "Het gevoel van urgentie ontbrak. (...) De bevlogenheid was weg", zo valt in het rapport te lezen. "Kiezers hebben het idee dat de ChristenUnie het gevoel van onbehagen in de samenleving niet herkent en erkent. In de verkiezingscampagne ging het vooral over integratie en islam en over de economische crisis. De ChristenUnie deed in het debat daarover nauwelijks mee", schrijft Schipper. En erger: de partij was niet herkenbaar als christelijke partij.

"We moeten het rapport nemen zoals het er ligt", was de reactie van partijleider André Rouvoet op de analyse van de commissie-Schippers die ook over zijn functioneren niet misselijk was. Als politiek leider is hij verantwoordelijk voor de gegroeide kloof met de achterban. Daarover concludeerde de commissie dat de politiek leider niet meer in het kabinet mag zitten. Dat was fout geweest. Dat had Rouvoet toen overigens ook al toegeven.

Het hoofdbestuur reageerde begin deze maand al even stevig en bevestigend op het rapport 'Met hart en ziel'. "De geur van bestuurlijkheid hebben we na de val van het kabinet niet zomaar kunnen afschudden", meende het hoofdbestuur. De ChristenUnie moest weer een echt 'uitgesproken' christelijke partij worden. Het door Rouvoet zo benadrukte christelijk sociale karakter van de partij moest anders worden benoemd. Voorzitter Peter Blokhuis: "Omdat deze term verwarring wekt bij onze achterban. Bij sociaal denken ze gauw aan links of socialistisch. En de achterban ziet zichzelf niet als links. Inhoudelijk zal er niets veranderen. Wij blijven een christelijke partij die opkomt voor de zwakken en noden in de samenleving, sociaal dus."

Blokhuis moest in een gesprek met deze krant ook iets persoonlijks van zijn hart. "Ik vind zelf ook wel eens dat onze politici te graag willen laten horen dat ze heel goede politici zijn. De spreekbeurten ervaar ik soms als heel technisch. Onze leden willen heldere taal horen, Bijbels, vanuit het christelijke hart. Dat begrijpen ze wel."

Waar in de partij hoogstens fluisterend over wordt gesproken, is het leiderschap van André Rouvoet. Is hij de man die de partij nog kan herprofileren naar een partij met een zeer uitgesproken christelijk karakter? Hij was de politicus die juist de scherpe orthodoxe kantjes van de partij in de jaren voor 2006 bijvijlde tot een profiel dat aanvaarbaar was voor christenen en niet-christenen, die werden aangesproken door het sociale karakter ervan. De oud-directeur van het partijbureau van de ChristenUnie, Henk van Rhee, denkt van niet. "En ja, daar is - pijnlijk maar ook onontkoombaar in het normale politieke proces - wellicht een andere partijleiding bij nodig. Een leiding die sterker stuurt op een herkenbaar orthodox-christelijk profiel en daar opnieuw de kerkelijk en inhoudelijk verdeelde achterban verenigt. Laat de partij die omslag dan waardig en tijdig maken, zodat niet - zoals dat soms gebeurt in de politiek - mensen zonder respect voor hun verdienste afgedankt worden", schrijft hij in een opinieartikel in het Nederlands Dagblad.

Peter Blokhuis zegt desgevraagd dat wat het partijbestuur betreft André Rouvoet niet weg hoeft. "Die afweging zal hij zelf moeten maken", meent hij. Inmiddels sijpelen er geluiden uit de partij dat André Rouvoet zich wel degelijk beraadt op zijn leiderschap. Op het partijcongres van 14 mei hoort de achterban er mogelijk meer over. Het lijkt in ieder geval uitgesloten, zo valt in CU-kringen op te maken, dat hij bij Kamerverkiezingen weer lijsttrekker zal worden.

Terug naar Spakenburg. Daar willen ze een partij waarvan de vertegenwoordigers de taal van de Bijbel spreken, meent Jef Landman, voorzitter van de kiesvereniging Spakenburg-Bunschoten. "De koers die het partijbestuur nu wil inzetten spreekt mij wel aan."

André Rouvoet kan volgens Landman best de leiding nemen bij de 'herprofilering'. "Hij is door de jaren in het kabinet nogal bestuurlijk geworden, maar hij moet zeker die kans krijgen als hijzelf wil. Ik vind wel dat Van Rhee een punt heeft. Ook al is de discussie of Rouvoet nog partijleider kan zijn niet prettig, deze moet wel gevoerd worden."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden