Christenen zijn atheïsten

Als keizer Julianus meer tijd was gegund, had de wereld er heel anders uit kunnen zien

'Tegen de atheïsten', zo had het boek met teksten van keizer Julianus ook wel kunnen heten, dat in vertaling is verschenen. Het is maar goed dat het werk met verklarende noten is uitgegeven, want anders zouden vele lezers op een dwaalspoor worden gebracht. De atheisten die Julianus bekritiseert, zijn de christenen van zijn tijd, ook wel 'Galileeërs' genoemd. Wie alle goden van de voorouders vaarwel zegt en de God van de Joden overneemt, verdient dit predicaat wel, aldus Julianus' logica.

In 361 na Chr. volgde Julianus (331-363) zijn oom Constantijn de Grote op als keizer van het Romeinse rijk. Hij kwam dus uit een christelijke familie die nog niet zo lang geleden tot dit nieuwe geloof was overgegaan (312 na Chr.). Voor Constantijn zal die keuze een kwestie van realpolitik zijn geweest: welke God biedt mij de meeste kans op militair en politiek succes, en hij kwam tot de conclusie dat er bij het christendom het meest te halen viel.

De keizerlijke familie gedroeg zich bepaald niet altijd in de geest van Jezus van Nazaret en het is geen wonder dat de jonge Julianus een afkeer van dit nieuwe geloof kreeg. Voor hem kon het christendom niet tippen aan de grootheid, de glorie en de schoonheid van Athene en Rome. Vooral van Athene, want Julianus voelde zich in die culturele traditie staan. Hij schreef dan ook in het Grieks.

Voor het eerst wordt een Nederlandse vertaling van Julianus' werk geboden in 'Afvallige contra afvalligen'. Opgenomen zijn filosofische verhandelingen, brieven, het satirische werkje 'Misopogon' of 'De baardhater', en het bekendste, 'Tegen de Galileeërs'. Daarmee is twee derde van Julianus' complete oeuvre vertaald, wat mij tot de verzuchting brengt: waarom het laatste derde ook niet?

We kennen meer bestrijdingen van het christendom uit de Oudheid, maar het aardige van Julianus is dat hij deze godsdienst van binnenuit kende. Je merkt dat hij goed thuis is in de Bijbel. Hij is geen groot filosoof, maar maakt het met zijn vragen de christenen toch knap lastig. Hoe zit dit bijvoorbeeld: Gods geboden zijn toch onveranderlijk? Hoe kan het dan dat christenen niet offeren en de besnijdenis afwijzen terwijl het toch in hun Heilige Schrift staat? En: ze geloven in de ene God, maar vereren ook Jezus.

Intussen had Julianus wel een scherp oog voor het plus van het christendom. Antieke religie was in principe cultus, offerdienst. Maar deze nieuwe religie predikte een God die de mensen liefhad en hen opriep elkaar lief te hebben. De keizer ziet dat hier het manco van het heidendom ligt, in het gebrek aan zorg voor armen en zieken. Hij geeft zijn priesters dan ook opdracht om een dergelijk diaconaal netwerk op te zetten. Het mocht niet baten, dit vernieuwde heidendom kon de harten niet meer veroveren.

De keizer was een tragische figuur. De man die de christenen beschuldigde van afvalligheid (van de oude goden), zou zelf voortleven als 'Julianus de Afvallige'. Nog geen twee jaar regeerde hij, want in 363 sneuvelde hij in een veldtocht tegen de Perzen. De loop van de wereldgeschiedenis kon hij niet meer beïnvloeden en het oude heidendom niet meer herstellen, maar hij laat de vraag na hoe het gegaan was met Europa en de wereld als hij veertig jaar aan de macht gebleven was.

'Boeken van' zijn vaak boeiender dan 'boeken over'. We betrappen er het werkelijke leven in. Julianus schrijft dat hij met een bisschop een heidense tempel bezocht en dat de man zo ruimdenkend was dat hij geen kruisteken maakte en niet siste om de demonen daar op de vlucht te jagen. Elders horen we de keizer zeggen dat een verstandig mens geen publieke baden, bordelen en winkeltjes bezoekt.

Kees Meiling, de vertaler, levert een mooi en degelijk boek over en uit de Oudheid af. In de inleiding zet hij de figuur Julianus, zijn tijd, zijn regering en zijn filosofie helder neer. Elk geschrift, ook de afzonderlijke brieven, wordt in een kader gezet. Dat alles is met kennis van zaken gebeurd.

Kees Meiling (keuze, vertaling en inleiding): Julianus de Afvallige - Afvallige contra afvalligen Ta Grammata, Groningen; 264 blz. euro 19,90

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden