InterviewJohn Barton

Christenen hoeven niet altijd vredig op één lijn te zitten

Een man controleert pas gedrukte bijbels in Barueri, Brazilië.Beeld AFP

Een lijvig boek over de Bijbel, is daar publiek voor? Wel degelijk, blijkt na verschijning van het vuistdikke boek van John Barton. “De Bijbel is een bron voor ons denken, maar geeft zelden definitief uitsluitsel.”

Toen zijn uitgever hem vroeg om een boek over de Bijbel te schrijven, was John Bartons eerste reactie: wie zit daar op te wachten? Nou, flink wat mensen, kan nu worden geconcludeerd. Er zijn al vijf vertalingen van het vuistdikke boek van Barton. “Alleen al in het Verenigd Koninkrijk zijn er 20.000 exemplaren van verkocht”, vertelt hij. “Dat is best goed, voor een boek over de Bijbel. De lezers zijn niet alleen doorgewinterde gelovigen, maar juist ook uit mensen die niet religieus zijn. Zij willen, ongeacht hun eigen standpunt, over de Bijbel lezen, gewoon uit culturele interesse.”

John Barton (70) is anglicaans priester en bijbelwetenschapper in Oxford. Zijn ‘A History of the Bible – The Book and its Faiths’ is het resultaat van een levenslange studie naar de Bijbelse geschriften en de vele manieren waarop ze worden uitgelegd. Geduldig en genuanceerd neemt de auteur zijn lezers mee door de geschiedenis van het christendom en het jodendom, langs vertaalproblemen en tegenstrijdigheden in de Bijbel en een waaier aan historische en hedendaagse interpretaties.

Deze maand is de Nederlandse vertaling verschenen: ‘De Bijbel – het boek, de verhalen en hun geschiedenis’. Of het Bartons magnum opus is? “Zo zou je het kunnen zeggen, al hoop ik niet dat het mijn laatste boek is. Het is lijvig, maar er staat niet alles in wat ik weet. Wel alles waarvan ik wil dat andere mensen het weten.”

John BartonBeeld John Barton

Historicus Tom Holland, die een aanbeveling voor uw boek schreef, heeft ook een groot werk uitgebracht over de christelijke traditie: ‘Heerschappij – de christelijke invloed op het westerse denken’. Is er nieuwe belangstelling?

“Ja, kennelijk. Als ik eerlijk ben, verrast het mijzelf ook. Mijn carrière lang heb ik aan velen moeten uitleggen wat theologie is en waarom het relevant zou zijn. Nu lijkt het tij te zijn gekeerd. Religie neemt ineens weer een centrale plek in. Ik realiseer mij wel dat dat deels negatieve oorzaken heeft, zoals religieus fundamentalisme dat overal de kop opsteekt.”

Wilt u daartegen ten strijde trekken met uw genuanceerde visie?

“Als je het hebt over christelijk fundamentalisme: een van de doelen van dit boek is om niet zozeer ertegenin te gaan, maar een andere invalshoek aan te bieden van waaruit je naar de heilige teksten kunt kijken. Ik zoek een middenweg waarin de Bijbel een cruciaal boek is, maar wel kritisch benaderd mag en moet worden.

“Voor hardliners zal het onacceptabel zijn wat ik doe. Zo stel ik alle wetenschappelijke vragen over het auteurschap van bijbelboeken en de historische betrouwbaarheid van de verhalen. Evangelicale gelovigen kunnen me verwijten dat ik hun geloof ondermijn, maar voor doodsbedreigingen heb ik gelukkig niet hoeven vrezen.”

Wordt uw boek ook in Amerika gelezen, waar christelijk fundamentalisme misschien wel het grootst is?

“Zeker. Ze hebben wel de ondertitel aangepast naar ‘The Story of the World’s Most Influential Book’. De uitgever wilde het woord faith niet in de titel, dat zou alleen maar afschrikken.

“De Amerikaanse situatie is vreemd, die gaat in tegen de trend van andere westerse landen. De Bijbel is daar onverminderd belangrijk in alle lagen van de maatschappij. Ik hoop dat ik dingen heb geschreven die interessant en nuttig zijn voor Amerikaanse lezers. Mijn punt is steeds: de Bijbel is een hulpbron voor het jodendom en het christendom. Daarnaast zijn er andere bronnen, zoals geloofstraditie, (seculiere) filosofie en je cultuur. Neem de Bijbel serieus, maar neem hem niet absoluut.

“Ik begin en eindig mijn boek met een citaat van de zestiende-eeuwse anglicaanse schrijver Richard Hooker: ‘Zoals ongelooflijk eerbetoon aan mensen die eer vaak eerder afzwakt en schade toebrengt, zo kan dat ook gebeuren wanneer wij aan de Schrift meer toeschrijven dan zij kan hebben: dat het hoog te waarderen karakter ervan juist minder hoog wordt aangeslagen’.”

De Bijbel speelt soms een heel directe rol in maatschappelijke discussies, zoals in het debat over abortus. Kun je de Bijbel daarvoor gebruiken?

“De Bijbel is een bron voor ons denken, maar geeft zelden definitief uitsluitsel. In jouw voorbeeld over abortus: natuurlijk moedigen beide testamenten respect voor het leven aan. Maar dan is de vraag: op welk punt begint dat leven? Daar geeft de Bijbel geen pasklaar antwoord op. Je komt er niet door simpelweg het verbod op moord uit de Tien Geboden op een spandoek te zetten. Persoonlijk ben ik in dezen vrij conservatief, maar ik zou niet zonder meer zeggen dat de Bijbel abortus verbiedt.

“Sowieso word ik ongemakkelijk als mensen één specifiek bijbelvers citeren. In mijn boek ga ik uitgebreider in op echtscheiding en op de verschillende tekstuele varianten van Jezus’ woorden daarover. Kijk, je kunt uit de Bijbel veilig concluderen dat Jezus en Paulus weinig op hadden met echtscheiding. Maar om van daaruit de stap te maken naar een algeheel verbod op echtscheiding in alle situaties, dat is ongeoorloofd.”

Bijbellezen wordt zo niet minder ingewikkeld.

“Het was altijd al ingewikkeld. Dat wilde ik aantonen in mijn schrijven. Begin eens bij de eerste christelijke geschriften die we kennen, de brieven aan de Galaten en de Thessalonicenzen. Daar voel je direct al alle spanningen die er leefden in de vroege kerk. Dan begrijp je: er zijn altijd al moeilijkheden geweest in het christendom.

“Het verhaal is helemaal niet harmonieus en is dat ook nooit geweest. Het Nieuwe Testament komt voort uit complexe geloofsgemeenschappen, die tobbend hun weg probeerden te vinden. Geen serene startpositie! En sereen moet het nu ook niet zijn. Christenen moeten het niet altijd met elkaar eens willen zijn. Als je geloof levendig en belangrijk voor je is, moet je geen status quo accepteren waarin iedereen maar vredig op één lijn zit. Daarin kunnen we leren van joodse wijzen, die notoire theologische discussievoerders zijn.”

U staat als priester op de preekstoel. Wat doen uw inzichten uit de studeerkamer met uw werk voor de kerk?

“Ik probeer in de kerk niets te zeggen dat ik academisch niet zou kunnen verdedigen. Ik ben er wel voorzichtiger. Soms zeg ik dingen niet die ik aan de universiteit wel zou zeggen. Het is Adventstijd. Dan heeft het niet in elke context zin om te beweren dat Maria niet op een ezel heeft gereden, of zelfs dat er nooit drie wijzen op bezoek zijn geweest bij het kindeke Jezus.

“Over het algemeen heb ik nooit problemen ervaren in mijn werk in relatief liberale kerken. Ik zou vast geen geschikte prediker zijn voor erg orthodoxe kerken, maar die nodigen mij bij voorbaat niet uit.”

En uw persoonlijke geloof, hoe heeft dat zich ontwikkeld tijdens decennia van intensieve bijbelwetenschap?

“Toen ik aan mijn studie begon, had ik geen stevige bijbelse achtergrond. Ik ben altijd liberaal geweest en kende geen grote toewijding aan de Bijbel. Daar verwachtte ik ook weinig van: ik keek meer uit naar de colleges over filosofie.

“Totdat ik de Bijbel begon te bestuderen. Ineens zag ik hoe complex het allemaal was, maar op een goede, verrijkende manier. Vanaf dat moment was ik verkocht: dit was het helemaal voor mij. Dit is zulke fascinerende stof.

“Mijn positie is die van een liberale, maar zeer toegewijde christen. Daarom schreef ik dit boek nu ook. Om mensen te interesseren voor dat wat mij zo lief is, wat die mensen ook geloven. Het is een machtig interessante tekst, waar je cultuur diep van doortrokken is. Je kunt niet om de Bijbel heen – waarom zou je er dan niets over willen leren?”

De Bijbel - het boek, de verhalen en hun geschiedenis, John Barton, vertaling Ton Heuvelmans, Aad Janssen en Marianne Palm, De Bezige Bij, 732 blz. € 49,99

Lees ook:

Dit kon weleens het nieuwe standaardwerk over het Boek der Boeken worden

In zijn nieuwste boek analyseert Barton minutieus hoe de Bijbel vanaf de eerste grote profeten is ontstaan en in de loop der eeuwen vaak verschillend is gebruikt en geïnterpreteerd, door zowel joden als christenen, schreef onze recensent. ‘En dat levert naar de laatste wetenschappelijke stand van zaken een complex en vaak verrassend verhaal op, zeker waar Barton zijn enorme belezenheid over ook de Hebreeuwse Bijbel over ons uitstort.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden