Christendom voor moraal broodnodig

De auteur is emeritus-predikant van de Gereformeerde Kerken.

DR. JAN SLOMP

Dank u wel, meneer Cliteur, zullen velen van de slachtoffers zeggen. Want dankzij die christelijke moraal worden wel miljoenen geholpen. Een concreet voorbeeld: enkele jaren geleden constateerde ik bij een bezoek aan het noord-westen van Pakistan, dat daar alleen al onder Afghaanse vluchtelingen maar liefst vijftig christelijke hulporganisaties werkzaam waren. Volgens mijn moslim zegslieden maakten ze zich daarbij niet schuldig aan misbruik van hulpverlening om zieltjes te winnen. Met andere woorden: het ging om belangeloze hulp.

Die hulp wordt verleend omdat de gevers en de werkers in hun kerken de tien geboden in de samenvatting van Jezus elke zondag hebben gehoord: God liefhebben boven alles en de naaste als jezelf. Het christelijk geloof heeft het, in navolging van het joodse, niet bij regels gelaten. Christus zelf identificeert zich in Mattheüs 25 met de arme, naakte, zieke mens. Dat was al een motief in de middeleeuwse armenzorg, zoals we van de onbekende meesterschilder van Alkmaar weten.

Prof. Jan Kerkhofs, pastoraal en moraaltheoloog uit Leuven, wijst in Religion und prosoziales Verhalten (Red. W. Kerber, München 1995) op de directe, door sociologisch onderzoek vastgestelde, samenhang tussen trouwe kerkgang en direct sociaal engagement en vrijwilligerswerk op alle niveaus: schoolbesturen, bejaardenzorg, vluchtelingenwerk enzovoorts. Bij onderzoeken in België en de Verenigde Staten bleken trouwe kerkgangers in hun geefgedrag hoger te scoren dan alle andere groepen in de samenleving, niet alleen in kerkelijke maar ook in nationale acties voor een goed doel.

Als de kerken leger worden en het christendom wordt nog marginaler, zoals Paul Cliteur aanneemt (toejuicht?) dan gaat wel een stukje christelijke caritas mee verloren. Prof. Kerkhofs beroept zich voor zijn waarnemingen onder meer op waardeonderzoeken uit 1981 en 1991 die in Noord-Amerika en de meeste landen van Europa werden uitgevoerd. De ruim 15 000 uitgevoerde interviews zijn representatief voor tweehonderd miljoen mensen.

Atheïsten

Deze European Value Systems Study Group constateerde ook - de eerlijkheid gebiedt het te zeggen - een hoge motivatie onder overtuigde atheïsten. Het zal de filosoof Cliteur aanspreken. De kerkvaders hadden het al over de schitterende deugden van de heidenen. Ze dachten daarbij aan Griekse en Romeinse wijsgeren als Socrates, Plato en Seneca. Maar, merkt Kerkhofs terecht op, daarbij gaat het om kleine aantallen van meestal hoog opgeleide niet-levensbeschouwelijk georganiseerde mensen.

Vandaar dat de individualisering van de samenleving een vacuüm schept als het gaat om een breed, door gewone mensen gedragen sociaal engagement in bijvoorbeeld een socialistische partij of vakbond, of om diaconaat en werelddiaconaat vanuit de kerken. De minister van ontwikkelingssamenwerking weet dat ook en aarzelt daarom niet via particuliere organisaties aan te sluiten bij bestaande knowhow en motivatie.

Mensenrechten

Paul Cliteur noemt de mensenrechtentraditie de eerste echte wereldgodsdienst, maar dan zonder God, kerk en rituelen. Ik zou het woord godsdienst dan maar liever vervangen door het neutralere woord religie. Inderdaad scoren volgens de tabellen van het zojuist genoemd Europees/Amerikaanse waardenonderzoek overtuigde atheïsten in mensenrechten- en milieugroepen net iets hoger dan kerkmensen.

Maar het gaat niet aan om op grond van die cijfers de mensenrechten te seculariseren. Vele christenen, volgens de statistiek meer protestanten dan katholieken, zetten zich in voor mensenrechten op grond van het gebod tot naastenliefde, met andere woorden: op grond van christelijke moraal.

Hetzelfde geldt voor vele mij bekende moslimstrijders voor mensenrechten. De islam heeft, toen het bijvoorbeeld in Spanje en India de heerschappij voerde over een grote meerderheid niet-moslims, zijn moraal vertaald in algemene, aan de Griekse wijsbegeerte ontleende lijsten van deugden en ondeugden als grondslag en rechtvaardiging van zijn wetgeving. Maar het heeft nooit met het Griekse badwater het kind van de islamitische wet weggegooid. Die algemene moraal werd getoetst aan de Koran. Zo hebben christelijke denkers dat ook proberen te doen vanuit de Bijbel. Maar die lezen ze dan historischer dan Cliteur de tien geboden.

Moedig

De essentie van de specifieke christelijke bijdrage aan de moraal werd door de Schotse moraal-filosoof Thomas Chalmers (1780-1847) kernachtig samengevat in de woorden: 'Not morals but men'. Ook bij de mensenrechten gaat het om mensen die bereid zijn hun nek uit te steken. Daar heb je mensen voor nodig die worden gemotiveerd door het unieke verhaal van de barmhartige Samaritaan. Maar ook heiligen en martelaren en gewone moedige mensen.

In het diaconaat zoekt men vaak naar mensen die maatschappelijk niet te ver van de slachtoffers afstaan. Zolang kerken zulke mensen kunnen leveren is het christendom voor de moraal niet overbodig, maar broodnodig.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden