Christendom van de toekomst is voor een kleine minderheid

Niet ideologisch vergezicht, maar sociologische realiteit is nu uitgangspunt kerkelijk beleid

GERRIT-JAN KLEINJAN

Het water staat de protestanten aan de lippen. Wie denkt dat het vanzelf goed komt met de Protestantse Kerk in Nederland, is blind voor de werkelijkheid. Zo scherp als scriba (landelijk secretaris) Arjan Plaisier het gisteren zei in Trouw, heeft een kerkleider het niet eerder gesteld. "Op sommige plekken moeten we beseffen: het was heel mooi, maar hier moeten we nu mee ophouden." Van oudsher is het idee dat de Protestantse Kerk als 'volkskerk' in alle dorpen en steden present is, een hoeksteen van het Nederlandse protestantse denken. Plaisier noemt het nu een 'waanidee'.

De woorden van Arjan Plaisier maken een ontwikkeling expliciet die in het kerkelijk beleid sinds enige tijd is ingezet. De sociologische realiteit is daarbij het uitgangspunt, niet een ideologisch vergezicht. Centrale gedachte is dat het tijd is om afstand te nemen van vertrouwde voorstellingen van wat een kerk is. Alles wordt anders.

Die toekomst is hier en daar al begonnen. Zo zijn plaatselijke kerken met financiële steun van het landelijke hoofdkantoor kriskras door het land enkele tientallen religieuze proeftuinen begonnen. Op deze zogeheten pioniersplekken zijn de traditionele kerkelijke vormen losgelaten. Bezoekers kunnen zich bijvoorbeeld laven aan een stiltewandeling (Jorwerd), een 'brunchdienst' (Huizen) of een gesprek in een oude SRV-wagen (Almere).

Ook 'gewone' kerkelijke gemeenten maken zich op voor de toekomst waarin christelijke gelovigen een kleine minderheid van de bevolking zullen vormen. Neem Enschede, waar de protestantse gemeente onlangs één centraal kerkgebouw overhield. De vier andere gebouwen zijn gesloten. De kerkzaal die over is, is niet langer alleen gericht op christelijke rituelen. Het is een open ruimte, gericht 'op meer algemeen mystieke beleving', zoals de kerk het zelf omschrijft.

Er is duidelijk iets veranderd onder gelovigen. Nog maar een paar jaar geleden wuifde de kerk de sociologische realiteit dikwijls weg. Neem Arjan Plaisiers voorganger Bas Plaisier (geen familie), de man die mede de kerkfusie tussen hervormden, gereformeerden en lutheranen vormgaf. Volgens Bas Plaisier rekenden degenen die neergaande ledentallen zagen als trend niet met de 'leiding van de Heilige Geest'. In 'Leren leven van de verwondering', een geschrift van zijn hand uit 2006, viel te lezen dat er 'allerlei kansen', 'mogelijkheden' en 'nieuwe middelen' zijn om 'het verlammende gevoel dat de kerk een aflopende zaak zou zijn' te trotseren.

Ook buiten de Protestantse Kerk wordt druk nagedacht over de toekomst. Alleen al de laatste zes maanden verschenen meerdere boeken waarin theologen, 'gemeentestichters' en andere kerkelijke hoofdrolspelers de positie van het christelijke geloof in tijden van marginalisatie uit de doeken doen. Opvallend is dat behoudende gelovigen het aloude idee laten varen dat de kerk er overal en voor iedereen is. Het christendom van de toekomst, stellen ze, is voor een kleine minderheid.

Kerkleider Arjan Plaisier hoopt dat het onder ogen zien van de realiteit voor ontspanning en 'nieuw vuur' zorgt bij de kerkleden. Het zorgen dat het nieuwe elan beklijft, is een grote uitdaging voor de landelijke kerk. Want hoewel er overal nieuwe initiatieven te zien zijn, voelen veel actieve kerkleden zich ook moedeloos, overbelast en ongeïnspireerd, zo bleek eerder dit jaar uit een ledenraadpleging. Zij zien in hun plaatselijke gemeente steeds minder mensen die steeds meer moeten torsen. Een groot obstakel om de kerk toekomstbestendig te maken, lijkt het opnieuw motiveren van deze harde kern gelovigen.

opinie 22

Kerk moet dichter bij tijdgeest komen

undefined

'Plaisier is moedig'

"Mijn voorganger aan de VU, Gerard Dekker, riep al in de jaren zeventig en tachtig dat het minder werd. Hij werd weggehoond door de toenmalige kerkleiding. Ik ook. Bij een debat noemde de voorganger van Arjan Plaisier het sociologische somberpraat. In dat perspectief kun je Plaisier moedig noemen. Ik heb er een hard hoofd in of de kloof tussen de kerk en de rest van de maatschappij wordt overbrugd. Voor dertigers en veertigers is de kerk iets van ouders, grootouders zelfs. Overigens is het opmerkelijk dat de Protestantse Kerk klaagt dat niemand interesse in de boodschap heeft. Er zijn genoeg minderheidsgroeperingen waarmee het prima gaat. Heb jij de vrijmetselarij ooit horen klagen?"

Hijme Stoffels, godsdienstsocioloog aan de Vrije Universiteit in Amsterdam

undefined

'Migrantenkerk puilt uit'

"Migrantenkerken en de Protestantse Kerk in Nederland snuffelen al jaren aan elkaar. Tot nu toe blijft het vooral bij praten. Ik hoop zo dat we eens dichter bij elkaar komen. Van leegloop en vergrijzing hebben migrantenkerken geen last. Integendeel, ze puilen uit. Wel is er vaak te weinig geld voor een kerkgebouw. Daarom huren velen ruimte in gebouwen van een protestantse gemeente. Maar kennen ze elkaar? Nee! Dat is zo jammer. Begin klein, gewoon eens samen koffie drinken tussen de diensten. En nodig een Afrikaans koor eens niet alleen in een zendingsdienst uit."

Rhoinde Mijnals-Doth, voorzitter SKIN, een organisatie voor migrantenkerken

undefined

'Periode van inwijding'

"Dat vieringen een 'Chinees schouwspel' zijn, herken ik wel. Misschien moeten we weer een periode van inwijding hebben net als in de vroege kerk, zogeheten mystagogie. Pas als je een bewuste keuze hebt gemaakt, neem je deel aan de eucharistie.

Op plaatselijk niveau zie ik de katholieke en protestantse kerken echt nader tot elkaar komen, zeker in het noorden waar de katholieke kerk van oudsher klein is. De communie is weliswaar alleen voor rooms-katholieken, maar veel oecumenische vieringen zijn bijeenkomsten van woord en zang. Niet erg. De meeste protestanten vieren ook niet iedere week avondmaal. Oecumene krijgt ook op andere terreinen gestalte. Denk aan diaconaat en catechese."

Bisschop Gerard de Korte, van het bisdom Groningen-Leeuwarden

undefined

'Kerk is ook koffieclub'

"Wat we niet geloven, dat weten we nu wel door theologen als Harry Kuitert. Nu is het zaak weer woorden te geven aan wat we wél geloven. Ik ben al afgestapt van het idee dat de kerk alleen gestalte krijgt op zondag. De kerk, dat is ook de koffieclub, de gespreksgroep en het praatje in de supermarkt. We gaan van een 'organisatiekerk' naar een 'netwerkkerk'. In Haarlem, waar ik predikant ben, denken we na over een café naast de kerk. En dan bedoel ik een café met écht goede koffie en een lekker biertje, hè. Niet om mensen van het café de kerk in te krijgen, wel om ontmoetingen te hebben."

René van der Rijst, voorzitter van Op Goed Gerucht, een beweging voor progressieve predikanten

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden