Christa Wolf hielp de DDR van boek naar boek

Zittend in dezelfde bibliotheekruimte van het Potzdammerfontane-Archiv waar ik Christa Wolf in 1974 voor het eerste ontmoette, viel mijn oog op een klein bericht in de Markische Allgemeine Zeitung van 21 januari: "Auch Christa Wolf als IM gefuhrt. Nach Akteneinsicht: Schriftstellerin war selbst von Spitzeln umgeben" . Uit het artikel blijkt dat de Oostduitse staatsveiligheidsdienst over Christa Wolf een tweeenveertig delen omvattend dossier had aangelegd.

Zij en haar man Gerhard Wolf waren omgeven door een 'net van inofficiele medewerkers' van de Stasi, onder wie zich zeer goede vrienden bevonden, hetgeen de Wolfs volstrekt niet hadden verwacht. Behalve de 'belastende' documenten bevond zich in het dossier Christa Wolf ook een kleine map waaruit bleek dat de Stasi haar enige tijd als IM had beschouwd. Dat was voor Christa Wolf een onaangename verrassing. Zij wist zich namelijk alleen te herinneren, dat ze in 1959 door twee heren van de 'Behorde' was bezocht die navraag hadden gedaan naar haar contacten met een Westduitse auteur. Christa Wolf had zich daarna bereid verklaard, deze heren nog eens te ontmoeten.

Laten we eens de moeite doen om terug te keren naar de late jaren vijftig. De DDR was een bedreigde staat. De industrie was na 1945 in veel sterkere mate vernietigd dan in het westen en zuiden van Duitsland. Daar kwamen nog de demontage van complete fabrieken en de herstelbetalingen in de vorm van produkten aan de Sowjet-Unie bij. Geen historicus zal thans ontkennen dat het gelag van het Derde Rijk door de bevolking van de DDR is betaald.

Wolf, afkomstig uit een kleinburgerlijk milieu van nationaal-socialistische meelopers, sloot zich na de vlucht uit Landsberg in Pommeren bij de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands in 1949 aan, omdat ze daarin de garantie zag dat het kwaad van het nationaal-socialisme overwonnen kon worden. In 1995 publiceerde zij haar 'Moskauer Novelle', een door en door ideologisch doordrenkt werk (dat in geen enkele bibliotheek in Nederland te vinden is) over een Duitse arts die op bezoek in Moskou haar vroegere minnaar uit de Sowjet-Unie, de officier Pawel, terugziet en terwille van de sociale gemeenschap van liefdesvervulling afziet.

Dat de DDR wist te overleven, was te danken aan de enorme inspanning van haar werkende bevolking. Deze staat zat onder de knoet van de Sowjet-Unie en moest ook nog vrezen, qua bevolking leeggegezogen te worden door de rijke broer in het westen. Bovendien probeerde de Bondsrepubliek Duitsland de DDR van binnenuit uit te hollen. Hoeveel Oostduitsers zullen geen bezoek hebben gehad van de Westduitse veiligheidsdienst? Het was de tijd van de Koude Oorlog en in die tijd lag het voor de hand dat staten elkaar ondermijnende activiteiten in kaart wilden brengen. Daarmee was de verantwoordelijkheid van de individuele burger natuurlijk niet verdwenen.

Gesteld echter, dat ook de politieke achtergrond uit de jaren vijftig nog niet voldoende motivering verschaft voor een politieke betrokkenheid die in 'normale tijden' als verwerpelijk wordt geacht, dan moet een daarop gebaseerd oordeel de schrijfster Christa Wolf wel in de allerlaatste plaats treffen. Zij heeft dus af en toe gesprekken gevoerd met functionarissen van de Stasi. Daarbij heeft ze tegen anderen geen belastend, hen in gevaar brengend getuigenis afgelegd - dat is van belang. Zij had de gesprekken met de Stasi ook kunnen weigeren. Maar was dat logisch in het licht van de politieke verhoudingen van toen en van haar toenamlige loyaliteit tegenover de DDR? Of is het in de ogen van nu ondenkbaar om ooit iets positiefs in die DDR (als alternatief Duitsland) gezien te hebben? Zelfs al zouden we deze episode geen roemvolle bladzijde in het levensboek van de schrijfster Christa Wolf vinden, dan nog heeft haar leven vanaf het begin der jaren zestig tot de zogenaamde Wende dit eventuele verzuim ruimschoots goedgemaakt.

De Muur van 1961 markeert de omslag, het innemen van een onafhankelijker standpunt. In 1963 kwam Christa Wolfs roman 'Der Geteilte Himmel' uit, een roman over het meisje Rita dat aan de deling van Duitsland bijna te gronde gaat en dat daardoor het lot van Duitsland in haar ziekte tastbaar maakt. De kritische reacties konden niet uitblijven. Ze zijn geboekstaafd in 'Der Geteilte Himmel und seine Kritiker' uit 1965. Wie de spanningen binnen de cultuurpolitiek in de DDR wil aanvoelen, moet dit boek lezen. Christa Wolf heeft in de DDR loyaal verzet gepleegd. Daar in de DDR heeft haar werk grote invloed gehad op het bewustzijn van de mensen. Ook in Nederland sprak het werk aan, hetgeen van geen enkele andere auteur uit de DDR gezegd kan worden. Wie kent hier in Nederland de eveneens in opspraak geraakt Heiner Moller om van een dichter als de echte Stasi-informant Sacha Anderson maar te zwijgen. Het werk van Christa Wolf liep niet aan de leiband van de officiele cultuurpolitiek. Vandaar de tweeenveertig ordners in de Normannenstrasse. Zij was vrij, ook in haar keuze voor waarden die met de DDR verbonden waren. En dan zou zij nu in een hedendaagse heksenjacht vastgepind worden op een periode van haar leven waarin de scheiding tussen goed en kwaad heel anders lag dan nu? En wat steekt er nu werkelijk voor bezwaar in het voeren van algemene gesprekken over cultuur en politiek met de mensen van de veilgheidsdienst, zolang derden er maar geen schade van hebben?

Vergeten dus maar haar strijd om waarheid in denken en doen? En ook haar inzet voor Wolf Biermann na diens Ausburgerung uit de DDR? Overboord met al die prachtige boeken die vele lezers in vele landen tientallen jaren lang moed hebben gegeven en hebben geinspireerd? En haar inzet voor schrijfsters als Brigitte Reimann en Maxie Wander?

Christa Wolf is geen heilige, ze heeft ook haar blinde vlekken. De godsdienst, met name het christendom is er een van. Hier ontbreekt het haar aan de nodige gevoeligheid. Daarom kon zij de onderdrukking van christenen in de DDR niet juist waarnemen en weergeven. In zijn boek 'Worte offnen Fauste' heeft de Wittenbergse predikant Friedrich Schorlemmer gezegd dat de mensen in de DDR van boek tot boek leefden. In die keten van boeken neemt Christa Wolfs werk een ereplaats in.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden