Chomsky's woorden geestdriftig getekend

De Franse regisseur Michel Gondry maakte een geanimeerde documentaire over Noam Chomsky. Het is een half portret geworden, waarin wel de linguïst wordt geschilderd, maar niet de activist.

Over de dood van zijn vrouw, enkele jaren geleden, praat Noam Chomsky (85) liever niet. Dat ligt te gevoelig. De Franse regisseur Michel Gondry (50) die twee keer met een oude Bolex-camera op pad ging om Chomsky te interviewen, lost het op met een ontroerend tekenfilmpje.

We zien Chomsky en zijn vrouw, die elkaar al op jeugdige leeftijd ontmoetten en een heel leven samen optrokken, als kinderen over de wereld lopen, hand in hand.

Het is een prachtig, klein liefdesverhaaltje ingebed in een grotere film, getiteld 'Is the man who is tall happy?'.

Noem het een geanimeerde documentaire, waarin Gondry wijs probeert te worden uit de denkwereld van Chomsky. De Amerikaanse linguïst, filosoof en politiek activist wordt door de regisseur geïntroduceerd als 'the most important thinker alive'.

Gondry wil bijvoorbeeld weten wat Chomsky's alleereerste herinnering is, en of er een verband bestaat tussen de vorming van vroege herinneringen en taalverwerving. "Ik was anderhalf", vertelt Chomsky, "en zat op het aanrecht bij een tante die me havermout probeerde te voeren. Ik wilde niet, en verzon een list. Ik stopte de havermout in mijn wangen." Chomsky voert zichzelf op als een koppig kind, wat van pas komt in Gondry's portret van de dwarse denker.

Spiegel van de geest
Noam Chomsky werd in 1928 geboren in een joodse familie in Philadelphia, en ontwikkelde als taalkundige, verbonden aan het Massachusetts Institute of Technology (MIT), onder meer de theorie van de universele grammatica, een aangeboren taalvermogen dat de overeenkomsten tussen talen verklaart. 'Taal als spiegel van de geest', aldus Chomsky.

De Franse regisseur gelooft hartstochtelijk in de noodzaak aangenomen waarheden te bevragen. Het komt vaak terug in het werk van Gondry, of het nu om clips voor Björk gaat, of om speelfilms met Charlotte Gainsbourg ('The Science of Sleep'), Jack Black ('Be Kind Rewind'), Cameron Diaz ('The Green Hornet') of Audrey Tautou ('L'Ecume des Jours').

Gondry's grootste succes als regisseur was tien jaar geleden 'Eternal Sunshine of the Spotless Mind', de fantastische film met Kate Winslet en Jim Carrey als de gewezen geliefden, die een methode ontdekken om herinneringen aan elkaar uit te wissen. In de film reizen we door iemands geest terwijl zijn geheugen wordt gewist.

Uitputtingsslag
In 'Is the man who is tall happy?' doet Gondry iets soortgelijks. We reizen door Chomsky's geest, zijn herinneringen en zijn onderzoekingen, die in de film geestdriftig worden gevisualiseerd. Een mond verandert in een vulva waaruit een kind wordt geboren. Het brein is een massa krioelende en fel oplichtende wormen.

Dat klinkt leuk, maar omdat alle woorden in een moordend tempo worden omgezet in tekeningen, is de film ook een uitputtingsslag, waarbij de aandacht juist wordt afgeleid van wat er wordt gezegd.

Daarbij heeft Gondry wonderlijk genoeg geen interesse in Chomsky als scherpzinnig politiek commentator. En dat terwijl zijn kritische houding jegens de Amerikaanse buitenlandse en binnenlandse politiek zo actueel is. Niks over Chomsky's anti-oorlogsactivisme, en niks over zijn invloedrijke essay in The New York Review of Books: 'The Responsibility of Intellectuals' (1967).

Hoe kun je voorbijgaan aan een halve eeuw politiek activisme, vraag je je af. Van Vietnam tot en met de Occupy-beweging. Zelfs als Gondry aan het slot vraagt wat Chomsky gelukkig maakt, noemt hij na zijn kinderen en kleinkinderen, meteen het recente bezoek dat hij bracht aan Turkije en de inspirerende strijd tegen de onderdrukking van de Koerden. Geluk betekent ook een reis naar Colombia, de vriendelijke ontvangst van de mensen in "notabene het land met de slechtste mensenrechtensituatie op het zuidelijk halfrond", aldus de professor emeritus.

Chomsky refereert aan Frankrijk en aan de mensonterende behandeling van de Roma. Het wordt door Gondry allemaal snel weggewuifd. De Franse regisseur, pratend in typisch 'Frenglish', wil dat pad duidelijk niet op. Het is zijn goed recht, maar het maakt zijn Chomsky-portret ook wat halfslachtig. Alsof slechts de helft van zijn persoonlijkheid wordt belicht. Wel de linguïstiek, niet de politiek.

Holland Animation Film Festival
'Is the man who is tall happy? - An animated conversation with Noam Chomsky' is te zien op het 17de Holland Animation Film Festival (HAFF) dat tot en met zondag 23 maart plaatsvindt in het Louis Hartlooper Complex in Utrecht.

Het jaarlijkse festival onder leiding van Gerben Schermer opent vanavond met 'Cheatin' van de Amerikaanse veteraan Bill Plympton, een dramatisch liefdesverhaal waar 40.000 potloodtekeningen aan te pas kwamen.

Speciaal voor het festival stelde de Franse regisseur en schatgraver Serge Bromberg een programma samen met Chaplin-animaties, waaronder 'Balloonland' (1935), de Amerikaanse klassieker van Ub Iwerks waarin naast Chaplin ook Laurel & Hardy als tekenfilmfiguren optreden.

Onder de ruim 400 korte en lange films ook een Nederlandse première: 'Pim en Pom - Het Grote Avontuur', waarmee de bekende katten van Fiep Westendorp (tekenaar) en Mies Bouhuys (schrijver) eindelijk hun avondvullende film hebben gekregen. De kattenvriendinnen, met de stemmen van Georgina Verbaan en Tjitske Reidinga, verschijnen 9 april in de bioscoop.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden